(4/100118915)-   

پرسش:ديوانه ها در آن دنيا عاقل مي شوند و همگي به بهشت مي روند اگر اين طور باشد، آنها در اين دنيا به واسطه اينکه ديوانه اند مسئول کارهاي خود نيستند و در آن دنيا هم به واسطه اينکه کارهاي اشتباهي که انجام داده اند عمدي نبوده و خارج از اختيارات خود آنهاست، هيچ گونه مؤاخذه اي نمي شوند و به بهشت مي روند، آيا همين طور است؟

پاسخ:

اگر دیوانگی شخص عارضی بوده باشد ؛ یعنی ابتدا عاقل بوده و سپس به سببی دیوانه شده ، طبق تفکّر عرفی (غیر فلسفی) ذاتاً این احتمال هست که در عالم آخرت عاقل شود ؛امّا طبق مبانی دقیق فلسفی محال است چنین شود. طبق روایات اهل بیت(ع) نیز چنین نخواهد شد. چون در روایات اهل بیت (ع) به کرّات ذکر شده که خداوند متعال مومن حقیقی را به هر بلایی گرفتار می کند مگر به زوال عقل ؛ امام صادق (ع) فرمودند: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَبْتَلِي الْمُؤْمِنَ بِكُلِّ بَلِيَّةٍ وَ يُمِيتُهُ بِكُلِّ مِيتَةٍ وَ لَا يَبْتَلِيهِ بِذَهَابِ عَقْلِهِ أَ مَا تَرَى أَيُّوبَ كَيْفَ سُلِّطَ إِبْلِيسُ عَلَى مَالِهِ وَ عَلَى وُلْدِهِ وَ عَلَى أَهْلِهِ وَ عَلَى كُلِّ شَيْ‏ءٍ مِنْهُ وَ لَمْ يُسَلَّطْ عَلَى عَقْلِهِ تُرِكَ لَهُ‏ لِيُوَحِّدَ اللَّهَ بِهِ ــــــ همانا خداوند عزّ و جلّ مومن را به هر بلایی امتحان می کند و به هر مرگی می میراند ولی او را گرفتار زوال عقل نمی کند ؛ آیا نمی بینی ایّوب (ع) را که چگونه خدا ابلیس را بر مال و اولاد و اهل و بر همه چیزش مسلّط ساخت ولی بر عقلش مسلّط نکرد؟ خدا عقل او را واگذاشت تا ایّوب (ع) با آن خدا را به یگانگی بستاید (الكافي ، ج2 ، ص:257) . پس مومن حقیقی دیوانه نمی شود ؛ از طرف دیگر ، آنکه بهشت می رود حتماً مومن است. پس چنین دیوانه ای داخل بهشت نمی گردد. از طرف دیگر هر که وارد جهنّم می شود فاقد عقل می باشد ؛ چون باز طبق روایات اهل بیت (ع) ، با وجود عقل محال است کسی وارد جهنّم گردد. در ضمن همین قسم روایات برخی اصحاب از ائمه (ع) پرسیده اند: پس آنچه معاویه داشت چه بود؟ فرمودند: آن حقّبه ها و بازیهای وهم و نوعی شیطنت است ؛ یعنی این چگونه عاقلی است که دانسته خود را در قعر آتش می اندازد؟! پس اهل جهنّم اگر چه در عرف مردم عاقل فرض شوند ، امّا در منطق قرآن و اهل بیت (ع) همگی دیوانه اند ؛ لکن دیوانگانی که به اختیار خود دیوانه شده اند. یکی از اصحاب امام صادق (ع) پرسیدند: مَا الْعَقْلُ قَالَ مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَ اكْتُسِبَ بِهِ الْجِنَانُ قَالَ قُلْتُ فَالَّذِي كَانَ فِي مُعَاوِيَةَ فَقَالَ تِلْكَ النَّكْرَاءُ تِلْكَ الشَّيْطَنَةُ وَ هِيَ شَبِيهَةٌ بِالْعَقْلِ وَ لَيْسَتْ بِالْعَقْلِ ــــ عقل چیست؟ امام فرمودند: عقل آن است با آن خدای رحمان عبادت شود و بهشت با آن به دست آید. گفتم: پس آنچه معاویه داشت چه بود؟ امام فرمودند: آن نوعی حقّه بازی و شیطنت است که شبیه به عقل می باشد ولی عقل نیست. (الكافي،ج1 ،ص11 )  

امّا آنکه مادر زادی دیوانه است ؛ او در حقیقت دیوانه نیست ؛ چون دیوانه آن است که بالفعل شأنیّت عاقل بودن را داشته باشد ؛ امّا چنین افرادی با دقّت فلسفی چنین شأنیّتی را ندارند ؛ اگر چه عرفاً بگویند امکان عاقل شدن دارند. بنا بر این ، نمی توان اینگونه افراد را دیوانه نامید ، همانگونه که نمی توان یک نوزاد یا کودک را که هنوز عاقل نشده دیوانه گفت. اینگونه افراد نیز در حقیقت کودکند با این تفاوت که جسّه های بزرگی دارند ؛ لذا اگر توجّه بفرمایید ملاحظه می کنید که کارهایشان تا چه اندازه شبیه کودکان می باشد. رتبه ی وجودی این گونه افراد چنان است که عقلشان بالاتر از آنچه هست نمی شود. پس اینها نیز در آخرت عاقل نخواهند شد ؛ کما اینکه کودکان فوت شده نیز در آخرت همچنان کودک خواهند بود ؛ و از نظر فلسفی معنی ندارد که بزرگ و عاقل شوند ؛ چون برای کسب برخی کمالات باید مراحلی از حرکت جوهری طیّ می شد که نشده است ؛ و آخرت دار القرار است و امور غیر قارّی چون حرکت و زمان در آن راه ندارند. البته حرکت و زمان در اصطلاح فلسفه مراد است نه صورت حرکت و زمان که عرف آن را هم حرکت و زمان می پندارد. لذا عرف خیال می کند که وقتی انسانی را در حال راه رفتن تصوّر نموده واقعاً آن صورت ذهنی راه می رود ؛ در حالی که آنچه در ذهن مجرّد تحقّق می یابد صورت حرکت است نه خود حرکت.

امّا تکلیف این گونه افراد در آخرت چه می شود؟

طبق روایات اهل بیت (ع) امر این گونه افراد به عدل خدا واگذار می شود. یعنی خداوند متعال با علم دقیق خود می داند که هر کدام آنها چه اندازه فهم داشتند ، لذا اعمال آنها نیز بر اساس همان میزان فهمشان مورد ارزیابی قرار می گیرد ؛ کما اینکه طبق روایات اهل بیت (ع) حتّی حیوانات نیز به اندازه ی فهم و شعورشان حساب و کتاب ویژه ی خود را خواهند داشت. پس همان گونه که گروهی از حیوانات بهشت و جهنّم مخصوص به خود را خواهند داشت ؛ کودکان و عقب مانده های فکری و عقلی نیز حساب و کتاب و بهشت و جهنّم ویژه ی خود را دارا خواهند بود. کما اینکه جنّها نیز بر اساس ساختار وجودی خودشان حساب و کتاب و بهشت و جهنّم خواهند داشت. همچنین طبق روایات اهل بیت (ع) افراد حرامزاده نیز اگر مومن باشند ، باز بهشت مخصوص به خودشان را دارند و وارد بهشت مومنان حلال زاده نمی شوند. بلکه اساساً باید دانست که بهشت و جهنّم به اندازه ی مراتب واردین آنها مراتب دارند و هر گروهی به بهشت و جهنّم متناسب با خودش وارد می شود.