(1/100111685)-   

پرسش: بازخواست خدا از انسان پس از مرگ چگونه است؟

پاسخ:

قرآن کریم در مورد حساب اعتقادات و اخلاق و اعمال بشر در عالم آخرت ، بسته به درک و گستره ی وجودی مخاطبان در چهار سطح سخن گفته است.

1. در مواردی مطلب به گونه ای ترسیم شده که گویی انسانها در مقابل اعتقاد و اخلاقی که داشته و اعمالی که انجام داده اند مزد و پاداشی از خداوند متعال می گیرند یا برعکس مجازات می شوند. در این گونه موارد رابطه ی بین اعتقاد و اخلاق و عمل شخص با نتیجه ی آن مثل رابطه ی کار دنیایی و مزد و مجازات قراردادی آن در نظر گرفته شده است. مثل اینکه کسی کار می کند و در مقابل آن مزدی از صاحب کار می گیرد ؛ یا خلاف قانونی انجام می دهد و در قبال آن به زندان رفته یا جریمه می پردازد. برداشت اکثر مردم از مساله ی حسابرسی روز قیامت چنین برداشتی است. ظاهر و معنای سطحی برخی آیات و روایات نیز چنین نگاهی را تأیید می کنند. لذا برداشت اکثر مردم از مساله ی حسابرسی آخرت نادرست نیست بلکه سطح پایین است.

2. در سطوح بالاتری ، از آیات قرآن کریم چنین استفاده می شود که رابطه ی بین اعتقاد و اخلاق و عمل انسان و نتیجه ی اخروی آنها مثل رابطه ی کار دنیایی و مزد و جزای قراردادی آن نیست ؛ بلکه بین این دو رابطه ی تکوینی وجود دارد. یعنی چنین نیست که خدا ابتدا بد و خوب کسی را محاسبه نموده آنگاه به حسب کارش به او پاداش یا مکافات دهد ؛ بلکه نتیجه ی اخروی اعتقاد و اخلاق و عمل شخص ، پیامد طبیعی آن اعتقاد و اخلاق و عمل است نه نتیجه ی قراردادی آن. مثل مریض شدن شخص پرخور یا نیرومند شدن شخص ورزشکار ؛ که بین مریض شدن و پرخوری و همچنین بین نیرومندی و ورزش رابطه ی حقیقی ، تکوینی و علّت و معلولی برقرار است.

3. در سطحی باز هم بالاتر ، از آیات قرآن کریم استفاده می شود که رابطه ی بین اعتقاد و اخلاق و عمل از رابطه ی تکوینی و علّت و معلولی نیز بالاتر بوده نوعی عینیّت بین اعتقاد و اخلاق و عمل و نتیجه ی اخروی آن وجود دارد. یعنی چنین نیست که نتیجه ی اخروی اعتقاد و اخلاق و عمل ، پیامد طبیعی آن باشد بلکه خود آن اعتقاد و اخلاق و عمل و به عبارتی باطن آن به شخص داده می شود. به عبارت معروف خود اعتقاد و اخلاق و عمل برای شخص مجسّم می شود. برای مثال در عالم برزخ نماز شخص به صورت انسانی زیبا و مهربان ظاهر شده در تمام مراحل ، او را همراهی و حمایت می کند.

4. در بالاترین سطح ادراکی ، رابطه ی بین اعتقاد و اخلاق و عمل و نتیجه ی اخروی آن ، از تجسّم اعتقاد و اخلاق و عمل نیز فراتر بوده به صورت اتّحاد اعتقاد و اخلاق و عمل با صاحب خود است. یعنی چنین نیست که صرفاً حقیقت و باطن این امور برای انسان مجسّم شود بلکه وجود انسان با حقیقت این امور اتّحاد داشته ، خود ، تجسّم اعتقاد و اخلاق و عمل خویش است. لذا روح و بدن هر کسی در آخرت از سنخ اعتقاد و اخلاق و عمل خود اوست. این است که گفته شده برخی انسانها در آخرت به صورت حیوانات ظاهر می شوند. چرا که عمل و اخلاق آنها در دنیا عمل و اخلاق حیوانی بوده است. 

حاصل سخن:

1ــ آیات قرآن کریم مساله ی حسابرسی را در چهار سطح بیان می کنند.

الف) آیاتی از آنها فقط مورد (4)  فهمیده می شود.

قالَ يا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِح‏. ــــــــــ  خداوند فرمود: اى نوح! او (پسرت) از اهل تو نيست. او عمل ناصالحى است. (هود: 46)

إِنَّ الَّذينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَ أُولئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ . ـــــــــــ ثروتها و فرزندانِ كسانى كه كافر شدند، نمى‏تواند آنان را از(عذابِ) خداوند باز دارد ؛ در حالی که آنان خود ، هیزم آتش جهنّمند. (آل‏عمران:10)

ب) آیاتی که در سطح عمیقتر بیانگر مورد (4) هستند ولی ظاهر آنها حکایت از مورد (3) است.

يا بُنَيَّ إِنَّها إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ في‏ صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّماواتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطيفٌ خَبيرٌ . ــــــــــ پسرم! اگر به اندازه سنگينى دانه ی خردلى(كار نيك يا بد) باشد، و در دل سنگى يا در (گوشه‏اى از) آسمانها و زمين قرار گيرد، خداوند آن را (در قيامت براى حساب) مى‏آورد؛ خداوند دقيق و آگاه است. (لقمان:16)

فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ . وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ . ــــــــ  پس هر كس هموزن ذرّه‏اى كار خير انجام دهد آن را مى‏بيند. و هر كس هموزن ذرّه‏اى كار بد كرده آن را مى‏بيند. (الزلزلة: 7 ، 8)

ج) آیاتی که در سطح عمیقتر بیانگر مورد (4) و در سطح متوسّطی مؤیّد مورد (3) هستند ولی ظاهر آنها حکایت از مورد (2) است.

فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُون‏. ــــــــــ پس بچشيد عذاب را ، به سبب آنچه كفر مى‏ورزيديد. (آل‏عمران:106)

د) آیاتی که در سطح اعلی بیانگر مورد (4) ، در سطح پایین تری مؤیّد مورد (3) و در سطح باز هم پایینتر حکایتگر مورد (2) هستند ولی از ظاهر آنها مورد (2) فهمیده می شود. آیاتی که ناظر به این موردند بسیار زیادند. اکثر مردم ، آیات مربوط به موارد پیش گفته را هم به همین مورد تطبیق می کنند.

وَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُون‏. ــــــــ و جايگاهشان دوزخ است، بكيفر اعمالى كه انجام مى‏دادند. (التوبة:95)

2ــ چهار سطح گفته شده برای حسابرسی فقط مربوط به فهم دنیایی افراد نیست ؛ بلکه در آخرت نیز سطح ادراک افراد از مساله ی حسابرسی متفاوت خواهد بود.البته به نظر می رسد که در آخرت سه گونه ادراک تحقّق خواهد داشت و مورد اوّل وجود نخواهد داشت. ــ جهت تفصیل این مطلب احتیاج به مقدّمات فلسفی عمیقی است که فراتر از حدّ این نامه است. ـــ