(3/100113542)-   

پرسش:سوال من درباره مسأله جبر و اختيار است. عواملي از جمله ژن، زمان پيدايش يک انسان در تاريخ ، نوع پيدايش يک انسان( حلال زاده يا حرام زاده )، خانواده او و اصالتش، جو حاکم بر محيط زيستش ، اينها همگي در شکل گيري شخصيت او مؤثرند. آيت الله دانشمند بالاي منبر مي گفت: اصالت از تربيت مهمتر است. خب اين يعني جبر بيشتر است و اختيار کمتر. آيا تا به حال فکر کرديد چرا نمي توانيد به مقام معنوي پيامبر يا حضرت علي برسيد؟ آنها انسان بودند ما هم انسانيم. پس چرا ما در زماني به دنيا آمديم که وحي تمام شده؟ اگر ما با تمام خصوصيات اوليه پيدايشمان در زمانهاي ديگر يا در خانواده ديگر يا در کشور ديگر به دنيا مي آمديم همين بوديم که هستيم؟ قطعا اين طور نيست و براي چيزهايي که مفسران در تفسيرهايشان مي نويسند( از جمله مثلا مي گويند خدا مي داند که انسان طبق اختيارش چه مي کند) مواردي موجودند که بي پاسخ مانده اند. تا به حال از خود پرسيده ايد چرا شيطان پس از آن همه عبادت طبق جبر خدا مجبور شد، اطاعت نکند. چون آفرينش انسان بدون وجود شيطان امکان پذير نبود. حالا چرا شيطان بخت برگشته؟ اينها همگي لازمه طرحي بود که خدا از پيش طراحي کرده بود. ما همگي داستاني هستيم که قبلا توسط او نوشته شديم و حال در حال خواندن آن هستيم. ما اختيار هم داريم و با اين اختيار کارهاي بسيار بزرگي مي توانيم انجام دهيم اما تحت نظارت و تسلط عنصري به نام جبر. خداوند در قرآن مي گويد کساني هستند که ما مهر به دلهايشان مي زنيم و ديگر نمي توانند برگردند. يا قومي را بر قومي تا روز قيامت برتري مي دهد. به هر حال چکيده کلام من اين است: همه ما انسانها مهره هايي هستيم که خدا در صفحه اي چيده. مبناي چيدمان خداوند چه بوده است؟

پاسخ:

1ـ وقتی حکما و عرفا اثبات می کنند که جبر در عالم هستی محال است ؛ منظورشان این نیست که جبر ذاتاً ممکن است لکن تحقّق ندارد. بلکه منظورشان این است که جبر ذاتاً امری است محال و امکان تحقّق ندارد. لذا نه تنها انسان ، که تک تک ذرّات عالم خلقت دارای اختیار بوده بر اساس اختیارشان کار می کنند.

عرفا فرموده اند: وجود موجودات ــ نه ماهیّتشان که امری اعتباری و حدّ عدمی وجود است ــ  مظاهر اسماء الهی می باشند. و خداوند متعال اسمی با عنوان المجبور ندارد تا مظهری در عالم داشته باشد. خداوند متعال مختار است و مخلوقات او نیز مظهر این اسم می باشند. لذا تک تک موجودات به حکم آنکه مظهر اسماء خدایند ، مختارند ؛ کما اینکه همه ی مخلوقات ، عالم و حیّ و قادر و سمیع و بصیر و ... می باشند. طبق مبانی عرفان نظری ، هر موجودی ، به تنهایی مظهر جمیع اسماء الهی است ، لکن به اندازه ی سعه ی وجودی خودش ؛ و البته از این اسماء ، برخی غالب و برخی دیگر مغلوبند.

امّا حکما فرموده اند: اختیار از اوصاف وجود است نه از اوصاف ماهیّت ؛ و الّا در خدا نمی توانست وجود داشته باشد. چون خداوند متعال وجود محضی است که ماهیّت ندارد. پس هر وجودی به اندازه ی سعه ی وجودیش از اختیار برخوردار می باشد ؛ و هیچ تفاوت ذاتی بین اختیار موجودات نیست ، مگر در شدّت و ضعف اختیار ؛ همانگونه که وجود در همه ی موجودات به یک معناست الّا اینکه شدّت آن در هر موجودی ، متفاوت از موجود دیگر می باشد. حتّی اختیار در خدا و غیر خدا نیز به یک معناست ، کما اینکه وجود نیز در خدا و غیر خدا ، یک معنی بیش ندارد. لکن باید توجّه داشت که اختیار خدا که عین وجود اوست ، نامحدود بوده ، اختیار وجوبی است ، اختیار مخلوقات نیز وصف ذاتی آنها بوده ، اختیار امکانی می باشد. 

امّا اگر گفته شود که ما مثلاً در حرکت اعضاء درونی خود اختیار نداریم. گوییم: نفس آدمی دارای دو حیث خودآگاه و ناخودآگاه می باشد ؛ و این دو حیث هر کدام فاعل کارهای مربوط به خود می باشند ؛ و حرکت اعضاء درونی ما ، فعلِ حیثِ خودآگاه نفس ما نیست تا اختیار آن را به دست داشته باشد. حرکت اعضاء درونی ما فعل حیث ناخودآگاه نفس ما می باشند و با اختیار خود او نیز تدبیر می شوند. در باقی امور نیز همینطور است. باید دانست که اختیار هر موجودی در حیطه ی فعل خودش معنی دارد. پس روشن است که انسان در غیر فعل خود نه مجبور است و نه مختار ؛ بلکه چنان افعالی فاعل خود را دارند و به اختیار فاعل خودشان واقع می شوند. وقتی کسی قادر به انجام کاری نیست ، این بدان معنا نیست که در آن مورد مجبور می باشد ؛ بلکه صرفاً بدین معناست که اختیار او در سلسله علل آن کار قرار ندارد یا آن کار علل ناقصه ی دیگری نیز دارد که هنوز محقّق نشده اند.

2ـ اینکه ساختار ژنتیکی ، زمان پيدايش يک انسان ، حلال زاده يا حرام زاده بودن او ، خانواده و اصل و نسب و جوّ حاکم بر محيط زيست شخص ، در شکل گيرِی شخصيّت او تا حدودی مؤثرند ، شکّی نیست ؛ ولی اینها ربطی به مختار یا مجبور بودن شخص ندارند. اینها همگی مربوط به شخص بودن یک انسان دارند و به ماهیّت انسانی او ربطی ندارند ، کجا رسد که در وجود بودن او مؤثّر باشند. و گفته شد که اختیار ، وصف وجود است نه وصف انسان (ماهیّت ) و شخصی از انسان. لذا اختیار در همگان وجود دارد ــ از الکترون و پروتون گرفته تا خداوند متعال ــ و حقیقت آن نیز تفاوتی در افراد ندارد ؛ و تنها شدّت و ضعف آن در موجودات متفاوت بوده ، تابع شدّت و ضعف وجودی آنهاست. پس همانگونه که بنده می توانم سیگار بکشم یا نکشم ، شما هم می توانید بکشید یا نکشید و هر فرد انسانی نیز همین گونه است. پس آنکه سیگار می کشد به اختیار خود می کشد و آن که نمی کشد ، باز به اختیار خود نمی کشد.

3ـ امّا آنچه از یکی از خطبا نقل نموده اید ، سخنی خطابی بیش نبوده در ترازوی اهل دانش و حکمت وزن چندانی ندارد ؛ و البته نصوص دینی نیز آن را تأیید نمی کنند. قرآن کریم ، حتّی برای اینکه این پندار باطل را اذهان مردمان بزداید ، فراتر از اِخبار عادی ، مثالهای عینی و تاریخی نیز ذکر می کند تا هر گونه شائبه ای را از اذهان مردم بزداید. قرآن کریم در آیه ی 28 غافر ، از مومن آل فرعون یاد می کند که اصل و نسب مشترک با فرعون و فرعونیان داشت ، لکن به اختیار خود مومن گشته و منادی توحید شد. باز قرآن کریم در آیه ی 11 تحریم ، از آسیه ـ همسر فرعون ـ به عنوان الگوی مومنان یاد کرد که از حیث نسل از فرعونیان بود و در بدّترین جوّ اعتقادی زندگی می نمود ؛ ولی به اختیار خویش مومن گشته و از زنان برگزیده ی خدا شد.

تاریخ نیز از این نمونه ها فراوان به خاطر دارد. معاویة بن یزید ، فرزند یزید بود ولی با صراحت تمام جدّ و پدر خود را غاصب حقّ اهل بیت خواند و اندکی بعد به طرز مشکوکی مرد. گفته می شود معلّم او یک عالم شیعه بود. بنی امیّه هنگام دفن معاویة بن یزید ، همین معلّم شیعه را هم زنده در قبر او نهاده با او دفن نمودند. همینطور حرّ بن یزدید ریاحی هیچگاه با اهل بیت نبود و آشنایی چندان با این خاندان نداشت ، لکن ملاحظه می فرمایید که چگونه با عنصر اختیار ، راه خود را 180 درجه عوض می کند ؛ و در مقابل ، عمر بن سعد فرزند سعد بن ابی وقّاص ، از اصحاب رسول خداست و از کودکی اهل بیت را می شناخت ؛ شمر نیز تا قبل از جنگ صفّین از یاران امیرالمومنین (ع) و در این جنگ به خوارج پیوست. باز قرآن کریم از فرزند نوح (ع) یاد می کند که از پاکترین نطفه ها و در بهترین محیطها رشد یافته بود ولی ناخلف گشته مغضوب خدا شد. یا جعفر کذّاب ، با اینکه فرزند امام هادی (ع) بود ولی فردی ناباب بود. برخی از یاران صادق رسول خدا نیز فرزندان سران کفر بودند. همچنین قرآن کریم از همسرحضرت لوط (ع) و همسر حضرت نوح (ع) یاد کرده و گفته است: « خداوند براى كسانى كه كافر شده‏اند به همسر نوح و همسر لوط مثَل زده است ، آن دو تحت سرپرستى دو بنده از بندگان صالح ما بودند ، ولى به آن دو خيانت كردند و ارتباط با اين دو (پيامبر) سودى به حالشان نداشت ، و به آنها گفته شد: «وارد آتش شويد همراه كسانى كه وارد مى‏شوند » » (التحريم:10)

حاصل کلام اینکه عنصر اختیار در همه کس و در همه حال موجود است و هیچ شرائطی قادر نیست آن را خنثی نماید ؛ حتّی آنجایی که جان انسان در خطر است و شخص با مرگ مواجه می شود ، باز اختیار از انسان سلب نمی شود. لذا اگر کسی انسان را با تهدید به مرگ وادار به کاری می کند ، چنین نیست که او واقعاً مجبور شود. در چنین حالتی شخص ، برای گریز از مرگ طرف مقابل آن را اختیار می کند ؛ لکن اگر می خواست می توانست مرگ را برگزیند و تن به کاری که از او خواسته شده ندهد ؛ کما اینکه برخی انسانها چنین می کنند. اصحاب حضرت سیّد الشهدا ، یقین داشتند که کشته می شوند ولی باز تن به ذلّت ندادند و شهادت را اختیار نمودند. اینکه امام حسین (ع) مرگ با عزّت را بر زندگی با ذلّت ترجیح می دهد ، یعنی اختیار مرگ در مقابل ذلّت. می فرماید: « الْمَوْتُ خَيْرٌ مِنْ رُكُوبِ الْعَار ـــ مرگ از مرتكب شدن عار بهتر است.» و می فرماید: « موت في عز خير من حياة في ذل‏ ـــ مرگ در حال عزّت بهتر از زندگی با ذلّت است» و باز می فرماید: « سأمضى فما بالموت عار على الفتى ـ اذا ما نوى خيرا و جاهد مسلما ــــــ من از دنيا می گذرم و مرگ براى جوانمرد عيب و عار نيست ؛ به شرطى كه نيّت او خير باشد و در حالى جهاد كند كه مسلمان باشد». اختیار از مادّه خیر است به معنی چیزی را خیر دیدن ؛ حال یکی مرگ را خیر خود می یابد و آن دیگری زندگی را. پس چنین نیست که اختیار کننده ی مرگ ، مجبور باشد ، بلکه او نیز مختار است لکن فعل او فعل اضطراری است نه اشتیاقی ؛ و اضطرار غیر از مجبور بودن است. فعل اختیاری بر دو گونه است: یا با میل و رغبت است یا با اکراه و بی میلی. لذا خداوند متعال که در آیه ی 11 فصّلت ، خطاب به زمین زمین آسمان می فرماید: « ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْها ـــ بیایید یا با طوع و رغبت یا با اکراه و بی میلی» ، مرادش اختیار و اجبار نیست ، بلکه مرادش اختیار اشتیاقی و اختیار اکراهی است. و البته آن دو پاسخ می دهند: « أَتَيْنا طائِعين ــ آمدیم با میل و رغبت».

 در خاتمه ی این مطلب ، عرض می شود که در مورد اصل و طینت سخن دیگری نیز احادیث اهل بیت (ع) و کتب عرفانی مطرح است که طرح آن برای افراد نا آشنا با عرفان نظری نه به معنی حقیقی کلمه ممکن است و نه مصلحت می باشد. چرا که ذکر بی مقدّمه ی سخنان سرّی اهل بیت (ع) و حقایق عرفانی برای کسانی که آمادگی علمی لازم را ندارند ، نه تنها هدایتی در پی ندارد ، بلکه موجب گمراهی خواهد بود. لکن برخی افراد ، به صرف دیدن چند روایت از این سنخ یا شنیدن و خواندن دو سه کلمه از کتب عرفانی ، به سرعت خود را عالم به حقایق دانسته ، خود ، حقیقت را نیافته ،  آن را بر سر کوی و برزن داد می زنند ؛ غافل از اینکه اینها اسرار آل محمّد است و جز خواصّ راه رفته ، کسی را به درک حقیقت آن کلمات عظمی راه نیست. پس اگر کسی طالب چنین حقایقی است باید زحمت کسب مقدّمات آن را به خود بدهد. خود اهل بیت (ع) نیز چنین حقایقی را برای کسانی که مقدّمات لازم را نداشتند فاش نمی ساختند. برای نمونه به این حدیث شریف توجّه فرمایید: « عَنْ مِهْزَمٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع أَخْبِرْنِي عَمَّا اخْتَلَفَ فِيهِ مَنْ خَلَّفْتَ مِنْ مَوَالِينَا قَالَ قُلْتُ فِي الْجَبْرِ وَ التَّفْوِيضِ قَالَ فَسَلْنِي قُلْتُ أَجْبَرَ اللَّهُ الْعِبَادَ عَلَى الْمَعَاصِي قَالَ اللَّهُ أَقْهَرُ لَهُمْ مِنْ ذَلِكَ قَالَ قُلْتُ فَفَوَّضَ إِلَيْهِمْ قَالَ اللَّهُ أَقْدَرُ عَلَيْهِمْ مِنْ ذَلِكَ قَالَ قُلْتُ فَأَيُّ شَيْ‏ءٍ هَذَا أَصْلَحَكَ اللَّهُ قَالَ فَقَلَبَ يَدَهُ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثاً ثُمَّ قَالَ لَوْ أَجَبْتُكَ فِيهِ لَكَفَرْت‏. ــــــ مِهزَم گوید :حضرت صادق (ع) فرمود: مرا خبر ده از آنچه که در آن اختلاف كرده‏اند كسانى از مواليان ما كه تو آنها را پشت سر گذاشته ای! راوى مي گويد:عرض كردم در باب جبر و تفويض باهم اختلاف دارند. فرمود: از من بپرس؟ عرض كردم: خدا بندگان را بر گناهان مجبور ساخته؟ فرمود:خدا بر ايشان قاهرتر از اين است. راوى مي گويد: عرض كردم به ايشان تفويض نموده؟ (کارشان را به خودشان واگذار کرده؟) فرموده: خدا بر ايشان از آن قادرتر است. راوى مي گويد : عرض كردم: خدا تو را راست دارد اين چه چيز است؟! راوى مي گويد: حضرت دو بار يا سه بار دستش را گردانيد و فرمود:اگر در این باره به تو جواب دهم حتماً كافر می شوى‏.»(التوحيد للصدوق ،ج363 ،ص59)

4ـ امّا اینکه کسی نمی تواند به مقام اهل بیت (ع) نائل شود ، به معنی جبر نیست. اینکه آنها نیز مثل ما بشرند ، شکّی نیست ؛ ولی باید توجّه داشت که لازمه ی بشر بودن دو کس ، برابری رتبه ی وجودی آن دو در سلسله ی وجود نیست. میمون و حلزون ، هر دو حیوانند ؛ آیا لازمه ی این امر آن است که میمون و حلزون ، در وجود نیز همرتبه باشند؟! یا حلزون امکان میمون شدن داشته باشد؟! بشر نیز در حیوانیّت با فیل و اسب و ... ، مشترک است ؛ آیا لازمه ی این امر آن است که اسب و فیل امکان بشر شدن داشته باشند. بلی بشر با فیل و اسب در حیوانیّت مشترک است ولی در بشر حقیقتی به نام نفس ناطقه و عاقله وجود دارد که او را اسب و فیل و ... متمایز می کند. انبیاء (ع) نیز هیچگاه نفرموده اند: ما هم مثل شما بشر هستیم ؛ این پنداری بودند که کافران در حقّ انبیاء داشتند ؛ لذا به مردم می گفتند: « ما هذا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَ يَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ ـــــ اين شخص نیست مگر بشرى مثل شما ؛ از آنچه مى‏خوريد مى‏خورد؛ و از آنچه مى‏نوشيد مى‏نوشد» (المؤمنون:33). امّا انبیاء (ع) در مورد خودشان چنین می فرمودند: « إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحى‏ إِلَيَّ ـــــ این است و جز این نیست که من هم بشری هستم مثل شما که به من وحی می شود.» (الكهف:110)  ؛ یعنی همانگونه که بشر با داشتن نفس ناطقه و عقل از دیگر حیوانات متمایز می شود ، انبیاء نیز به واسطه ی اتّصال به معدن وحی ، از بشر عادی ممتاز می شوند.

برخی چنین پنداشته اند که وحی صرفاً اطّلاعاتی است که فرشته به امر خدا به هر کسی بخواهد القاء می کند ؛ غافل از اینکه دریافت کننده ی وحی باید به مرتبه ی علم الهی راه یابد و این راه یابی با مرتبه ای از روح است که روح القدس خوانده می شود ؛ و تا کسی بدان مرتبه راه نیابد ، امکان پذیرش وحی را ندارد.  امام صادق (ع) فرمودند: « َ فِي الْأَنْبِيَاءِ وَ الْأَوْصِيَاءِ خَمْسَةُ أَرْوَاحٍ رُوحُ الْبَدَنِ وَ رُوحُ الْقُدُسِ وَ رُوحُ الْقُوَّةِ وَ رُوحُ الشَّهْوَةِ وَ رُوحُ الْإِيمَانِ وَ فِي الْمُؤْمِنِينَ أَرْبَعَةُ أَرْوَاحٍ أَفْقَدَهَا رُوحَ الْقُدُسِ رُوحُ الْبَدَنِ وَ رُوحُ الْقُوَّةِ وَ رُوحُ الشَّهْوَةِ وَ رُوحُ الْإِيمَانِ وَ فِي الْكُفَّارِ ثَلَاثَةُ أَرْوَاحٍ رُوحُ الْبَدَنِ رُوحُ الْقُوَّةِ وَ رُوحُ الشَّهْوَةِ ثُمَّ قَالَ رُوحُ الْإِيمَانِ يُلَازِمُ الْجَسَدَ مَا لَمْ يَعْمَلْ بِكَبِيرَةٍ فَإِذَا عَمِلَ بِكَبِيرَةٍ فَارَقَهُ الرُّوحُ وَ رُوحُ الْقُدُسِ مَنْ سَكَنَ فِيهِ فَإِنَّهُ لَا يَعْمَلُ بِكَبِيرَةٍ أَبَداً  ـــــــــ  در انبياء و اوصياء پنج روح است روح بدن و روح القدس و روح القوة و روح الشهوة و روح الايمان. و در مؤمنين چهار روح است كه روح القدس ندارند ولى داراى روح بدن‏ و روح قوت و روح شهوت و روح ايمانند ؛ و در كفّار سه روح است روح بدن و روح قوت و روح شهوت. سپس فرمودند: روح ايمان با بدن هست تا وقتى كه مرتكب گناه كبيره‏اى نشده وقتى كبيره‏اى انجام داد روح از او جدا مى‏شود ولى روح القدس در هر كس بود هرگز گناه كبيره انجام نمی دهد.» (بحار الأنوار ، ج‏25، ص55)

این روایت به وضوح بیان می کند که انبیاء دارای مرتبه ای از روح می باشد که در دیگران نیست ، لذا شباهت آنها با مومنان ، تنها در چهار مرتبه و با کفّار در دو مرتبه می باشد ؛ و بشر نیز کسی است که دارای آن سه مرتبه از روح باشد. پس اگر نبی فرمود که : من نیز بشری هستم مثل شما ، مرادش این نیست که من هم با شما یکی می باشم ؛ بلکه منظورش این است که من نیز مثل شما از سه مرتبه ی روح برخوردار می باشم.

امّا اینکه چرا ممکن نیست کسی به مرتبه ی وجودی اهل بیت (ع) نائل شود ، مربوط می شود به اقتضاء ذات خدا و ساختار وجودی عالم خلقت. مطلب زیر تشریح کننده ی همین حقیقت است.

الف ـ چرا خدا همه را در عالیترین حدّ وجود نیافریده است ؟

اگر بنا بود كه خدا تک تک موجودات را در يك سطح وجودی بيافريند در آن صورت دیگری عالمی آفریده نمی شد بلکه تنها بايد يك موجود مي آفريد و آن يك موجود ، وجود پيامبر اكرم (ص) بود . چون اگر بنا بود همه در عاليترين حدّ وجودي باشند پس بايد همه از هر جهت عين پيامبر (ص) مي بودند و لازمه ی اين امر آن است كه همه ی موجودات بر هم منطبق شده و يك وجود شوند.

البته از نگاه عرفاني و فلسفي  خدا واقعا يك وجود آفريده است و آن ،  وجودِ كلّ عالم است . چون از ديد عرفاني و فلسفی ، كلّ عالم ، مثل يك انسان است و موجودات عالم ، اجزاء و اعضاء او هستند. بر این اساس نیز گفته می شود نبود يكي از موجودات در زمان و مكان مشخّص خودش به معني نقص كلّ عالم است ؛ تک تک ما انسانها  نيز از اجزاء اين پيكره ی عظيم عالم  هستيم ؛ لذا وجود ما هم براي عالم ضروري است ؛ لکن نقش هر موجودی در عالم متفاوت با موجود دیگر است . برخی روح و جان عالمند ، برخی قلب عالمند ، برخی دیگر دست و پای عالمند و برخی نیز مو و ناخن عالمند .از دید عرفان و حکمت متعالیه  انسان کامل ، روح و جان عالم است و فرشتگان قوای وجودی او هستند که  عالم هستی را اداره می کنند و مدبرات امرند ؛ و عالم هستی به منزله ی بدن است نسبت به روح کلّی انسان کامل که از آن تعبیر می شود به صادر اوّل. بنا بر این ، این سوال که خدا چرا همه را در عالیترین حدّ وجود نیافریده؟ مثل این است که پرسیده شود: چرا خدا تمام اعضاء بدن را مغز نکرد؟ یا چرا خدا تمام اعضاء بدن را روح نیافرید؟ روشن است که اگر خدا چنین می کرد دیگر انسانی در کار نبود. در آن صورت انسان تنها یک مغز دارای روح یا فقط صرف روح بود.

ب ـ چرا خدا تک تک انسانها را به جای پیامبر یا علی (ع) نیافرید؟

جواب این سوال نیز از مطلب قبلی معلوم شد. اگر بنا بود خدا تک تک انسانها را به جای پیامبر خاتم بیافریند ، در آن صورت یک انسان بیشتر خلق نمی شد که آن هم همان پیامبر (ص) چون وجود دو موجود در یک مرتبه ی وجودی ذاتاً محال است. لذا از دیدگاه حکمت متعالیه ( مکتب فلسفی ملاصدرا ) هیچ موجودی در عرض موجود دیگر نیست بلکه همه ی موجودات در طول هم بوده هر یک ، مرتبه ای از هستی را اشغال نموده اند. به نحوی که اگر موجودی از جای خود برداشته شود دیگر خودش نخواهد بود. مثل اینکه بخواهیم عدد 2 را از رتبه ی وجودی خود برداشته به جای عدد 9 قرار دهیم. روشن است که چنین امری ذاتاً محال است. اگر عدد 2 جای عدد 9 را گرفت دیگر 2 نخواهد بود بلکه همان 9 خواهد بود.

پس همانطور که ممکن نیست همه ی اعداد 9 باشند و هر عددی باید جای خود باشد تا سلسله ی اعداد موجود شوند ، هر موجودی نیز باید در جای خود باشد تا سلسله ی موجودات عالم تحقّق یابند.

افزون بر این ، حکما و عرفا گفته اندهیچ موجودی قادر نیست حقیقتی فراتر از رتبه ی وجودی خویش را حقیقتاً ادراک نماید. لذا آنکه در رتبه ی پایین وجود آفریده شده محال است کمال وجودی رتبه ی برتر از خود را دریابد. و آنکه چیزی را درک نمی کند محال است بتواند آن را طلب نماید. این حقیقتی است که خود اهل بیت (ع) نیز به انحاء گوناگون بر آن صحّه گذاشته حقیقت وجودی خود را برتر از ادراک مردمان دانسته اند. بر این مبنا ، برای افراد عادی محال است مقام امیرالمومنین (ع) را ادراک و آن را طلب نمایند. پس آنچه ما از این وجود متعالی ادراک و آن را طلب می کنیم در حقیقت مرتبه ی حقیقی خودمان است که بالقوّه آن را دارا ولی بالفعل فاقد آن هستیم. و هم از این جهت است که انسان کامل اسوه ی و غایت همگان است. چون او مرتبه ی عالی همگان را داراست و هر که به نهایت درجه ی وجود خود برسد به اندازه ی سعه ی وجودی خود با انسان کامل متّحد می شود. لذا فرمودند: « سلمانُ مِنّا اهل البیت».

 حضرت عالی فرموده اید: « پس چرا ما در زماني به دنيا آمديم که وحي تمام شده؟ اگر ما با تمام خصوصيات اوليه پيدايشمان در زمانهاي ديگر يا در خانواده ديگر يا در کشور ديگر به دنيا مي آمديم همين بوديم که هستيم؟ قطعا اين طور نيست.»  

از مطلب پیشین روشن شد که زمان و مکان و دیگر خصوصیّات خاصّ هر کسی ، لازمه ی رتبه ی وجودی اوست و محال است که یکی از این ویژگیها حذف شود و آن شخص خودش باشد ؛ مثل اینکه بخواهیم عدد 4 را در رتبه ی پنجم عدد قرار دهیم و همچنان عدد چهار باشد ؛ یا بخواهیم زوج بودن را از عدد 4 جدا کنیم. پس فرض « فلان شخص بدون یکی از خواصّ وجودی او »، مساوی است با فرض یک شخص دیگر. دقّت شود: نمی گوییم با چنین فرضی ، آن شخص وجودش باقی می ماند ولی صفاتش عوض می شود ؛ بلکه می گوییم در چنین حالتی به جای یک وجود ، وجود دیگری فرض شده که خودش یک شخص مستقلّ دیگر است. پس همانگونه که فرض دو خدا ممکن نیست ، با نگاه دقیق فلسفی ، فرض دو فرد از یک مرتبه ی وجود نیز محال است.

6 ـ فرموده اید: « چرا شيطان پس از آن همه عبادت طبق جبر خدا مجبور شد، اطاعت نکند. چون آفرينش انسان بدون وجود شيطان امکان پذير نبود. حالا چرا شيطان بخت برگشته؟  »

الف ـ کجای قرآن کریم آمده که خداوند متعال ، شیطان را مجبور به کفر نمود. این ادّعایی بود که خود شیطان کرد و این اتّهام را به خدا بست ؛ ولی خداوند متعال آن را نپذیرفت. 

اوّلاً خداوند متعال تصریح نمود که ابلیس ، هیچگاه حقیقتاً ایمان نداشت و همواره از درون کافر و عبادت او فقط در ظاهر بود. « وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْليسَ أَبى‏ وَ اسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الْكافِرينَ  ــــ و(ياد كن) هنگامى را كه به فرشتگان گفتيم:« براى آدم سجده و خضوع كنيد!» همگى سجده كردند؛ جز ابليس كه سر باز زد، و گردنکشی نمود در حالی که از كافران بود.» (البقرة:34). برخی مترجمین قرآن ، چون نتوانسته اند ، انتهای آیه را به درستی هضم کنند ، « کان » را « شد » معنی کرده اند ، در حالی که معنی آن « بود » می باشد. پس طبق این آیه ، ابلیس هیچگاه مومن نبوده و از درون کافر بوده است.

 ثانیاً شرح کامل جریان ابلیس نشان می دهد که او به اختیار خود کافر شده و خداوند متعال کفر او را نخواسته است ؛ کما اینکه خدا به کفر هیچ موجودی راضی نیست ؛ لذا فرمود: «إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَ لا يَرْضى‏ لِعِبادِهِ الْكُفْر ــــ اگر كفران كنيد، خداوند از شما بى‏نياز است و هرگز كفران را براى بندگانش نمى پسندد »(الزمر:7)

امّا جریان کامل تمرّد ابلیس در سوره حجر:

« وَ إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (28) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فيهِ مِنْ رُوحي‏ فَقَعُوا لَهُ ساجِدينَ (29) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (30) إِلاَّ إِبْليسَ أَبى‏ أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدينَ (31) قالَ يا إِبْليسُ ما لَكَ أَلاَّ تَكُونَ مَعَ السَّاجِدينَ (32) قالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (33) قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجيمٌ (34) وَ إِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلى‏ يَوْمِ الدِّينِ (35) قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْني‏ إِلى‏ يَوْمِ يُبْعَثُونَ (36) قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرينَ (37) إِلى‏ يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (38) قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَني‏ لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعينَ (39) إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصينَ (40) قالَ هذا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقيمٌ (41) إِنَّ عِبادي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوينَ

و(به خاطر بياور) هنگامى كه پروردگارت به فرشتگان گفت: «من بشرى را از گل خشكيده‏اى كه از گل بدبويى گرفته شده، مى‏آفرينم. (28) هنگامى كه كار آن را به پايان رساندم، و در او از روح خود دميدم، همگى براى او سجده كنيد!» (29) همه ی فرشتگان، بى استثنا ، سجده كردند... (30)  جز ابليس، كه ابا كرد از اينكه با سجده كنندگان باشد. (31)  (خداوند) فرمود: «اى ابليس! چرا با سجده كنندگان نيستى؟!» (32)  گفت:« من هرگز براى بشرى كه او را از گِل خشكيده‏اى كه از گِل بدبويى گرفته شده است آفريده‏اى، سجده نخواهم كرد.» (33) فرمود: «از آن مقام که هستی بيرون رو، كه همانا تو رانده‏شده‏ هستی . (34)  و لعنت(و دورى از رحمت حق) تا روز قيامت بر تو خواهد بود.» (35) گفت: « پروردگارا! مرا تا روز رستاخيز مهلت ده(و زنده بگذار!)» (36) فرمود: «تو از مهلت يافتگانى ، (37) تا روز وقت معيّنى.» (38)  گفت: «پروردگارا! چون مرا گمراه ساختى ، من(نعمتهاى مادّى را) در زمين در نظر آنها زينت مى‏دهم، و همگى را گمراه خواهم ساخت، (39) مگر بندگان خالص کرده شده ی تو را.» (40)  فرمود: «اين راه مستقيمى است كه بر عهده ی من است. (41) همانا تو  بر بندگانم تسلّط نخواهى يافت؛ مگر گمراهانى كه از تو پيروى مى‏كنند.»

ملاحظه می فرمایید که تهمت گمراهی جبری را ابلیس لعین به خدا زده است. امّا نحوه ی برخورد خدا با ابلیس نشان می دهد که او مختار بود و می توانست که کافر نشود.

خداوند متعال در آیات 71 به بعد سوره ی ص نیز همین جریان را با ریزه کاریهای دیگر مطرح نمود که محلّ تفاوت را همنجا ذکر می کنیم.

« و به خاطر بياور هنگامى را كه پروردگارت به فرشتگان گفت: «من بشرى را از گل مى‏آفرينم! (71) هنگامى كه آن را نظام بخشيدم و از روح خود در آن دميدم، براى او به سجده افتيد!» (72) در آن هنگام همه فرشتگان سجده كردند، (73) جز ابليس كه تكبّر ورزيد در حالی که از كافران بود. (74) گفت: «اى ابليس! چه چيز مانع تو شد كه بر مخلوقى كه با قدرت خود او را آفريدم سجده كنى؟! آيا تكبّر كردى يا از برترينها بودى؟! » (75) گفت: «من از او بهترم؛ مرا از آتش آفريده‏اى و او را از گل!» (76) فرمود: «از آن مقام خارج شو، كه تو رانده شده هستی.»

در این آیات نیز به وضوح دیده می شود که ابلیس به اختیار خود گمراه شده است ، نه به جبر.

امّا دلیل دیگر بر اینکه خدا ابلیس را برای بندگی آفریده بود نه برای کفران این است که فرمود: « وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُونِ  ــــــ  من جنّ و انس را نيافريدم جز براى اينكه عبادتم كنند »(الذاريات:56) و فرمود: « وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْليسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّه‏ ــــــ  و به ياد آريد زمانى را كه به فرشتگان گفتيم: « براى آدم سجده كنيد!» آنها همگى سجده كردند جز ابليس ، كه از جنّ بود ، و از فرمان پروردگارش بيرون شد»(الكهف:50). از این این دو آیه معلوم می شود که هدف از خلقت ابلیس نیز عبادت بود نه تمرّد و کفر ، لکن او به اختیار خود کافر گشت.

  فرموده اید: « چون آفرينش انسان بدون وجود شيطان امکان پذير نبود. »

این ادّعایی است بی دلیل که نه برهان عقلی آن را تأیید می کند و نه شواهد نقلی. کدام آیه یا روایت دلالت بر این دارد که بدون وجود شیطان ، یا بدون شیطنت او آفرینش انسان ممکن نبوده است؟ اگر منظورتان این است که بدون شیطنت شیطان کسی امتحان نمی شد ، سخن نادرستی است. وجود نفس و غرایز کافی بود تا انسان گرایش به دنیا داشته باشد. تنها کاری که شیطان می کند ، شعله ی این آتش را تندتر می کند. در عوض خداوند متعال نیز با ارسال انبیاء و ائمه و فرشتگان ، تلاش او را خنثی می کنند. امّا شاهد اینکه بدون وجود شیطان نیز گمراهی و هدایت معنی داشت ، این است که خود شیطان ـ که از جنّها بود ـ بدون هیچ گمراه کننده ی بیرونی ، گمراه شد ؛ کما اینکه قبل از او نیز جنّهای فراوانی طغیان نموده بودند و خداوند متعال آنها را عذاب نموده بود و شیطان ، نجات یافته ی آنان بود.

همچنین ، وقتی خداوند متعال از خلقت انسان خبر داد ، فرشتگان گفتند: « أَ تَجْعَلُ فيها مَنْ يُفْسِدُ فيها وَ يَسْفِكُ الدِّماءَ ــــــ پروردگارا! آيا كسى را در آن ( زمین ) قرار مى‏دهى كه فساد و خونريزى كند؟» (بقره:30). این سخن ملائک هنگامی بود که هنوز ابلیس در میان آنها بود و گمراه نشده بود. پس ملائک می دانستند که بشر در ذات خود استعداد گرایش به پستی را دارد. برخی نیز گفته اند: قبل از آدم (ع) انسانهای دیگری بودند که آنان فساد کرده بودند و ملائک از آنجا می دانستند که بشر می تواند اهل فساد باشد. اگر این احتمال نیز درست باشد ، باز ثابت می شود که بشر بدون شیطنت ابلیس امکان فساد دارد ؛ چون ابلیس بعد از خلقت آدم (ع) شیطنت نمود و قبل از آن شیطنت نداشت.

8ـ فرموده اید: « ما اختيار هم داريم و با اين اختيار کارهاي بسيار بزرگي مي توانيم انجام دهيم اما تحت نظارت و تسلط عنصري به نام جبر. خداوند در قرآن مي گويد کساني هستند که ما مهر به دلهايشان مي زنيم و ديگر نمي توانند برگردند. يا قومي را بر قومي تا روز قيامت برتري مي دهد.»

اگر منظورتان از جبر ، جبر در مقابل اختیار است ، که این دو با یکدیگر قابل جمع نیستند. چون جبر و اختیار ، مقابل یکدیگرند و دو مقابل در یکجا جمع نمی شوند. حال چه این تقابل از سنخ نقیضین باشد یا سنخ ضدّین یا سنخ ملکه و عدم ملکه. امّا اگر مرادتان جبری مقدّم بر اختیار می باشد ، که اصطلاحاًَ آن را جبر علّی و معلولی می گویند ، چنین جبری حتماً وجود دارد و الّا ما وجود نداشتیم که مختار هم باشیم. پس ما به ضرورت علّی و معلولی مجبوریم که مختار باشیم و چنین جبری ـ که غیر از جبر اصطلاحی است ـ نه تنها منافاتی با اختیار ندارد بلکه تؤکید کننده ی اختیار می باشد. یعنی چون خدا اراده نموده که ما ــ در حیطه ی قدرت خود ــ هر چه خواستیم همان شود ، پس ما هر چه بخواهیم به اذن خدا همان خواهد شد. البته روشن است که ما برخی چیزها را می خواهیم و نمی شود ؛ امّا این به معنی محدود شدن اختیار ما نیست. اختیار صرف همین خواستن است ، امّا تحقّق فعل به قدرت است نه اختیار ؛ و میزان قدرت هر شخصی نیز تابع سعه ی وجودی اوست. لذا برای انسان کامل ، هر کاری ممکن است ؛ چون خودش قدرت الله می باشد.

پس جبر علّی و معلولی نه تنها مختار بودن ما را خدشه دار نمی کند ، بلکه تأکید کننده ی آن می باشد. امّا اینکه خدا هر چه بخواهد همان می شود ، این هم کاملاً درست می باشد ؛ لکن خدا نخواسته که کسی کافر یا مومن شود. بلکه او خواسته که هر کس چه خواست همان شود و یقیناً نیز این خواسته ی خدا تحقّق خواهد یافت و محال است که واقع نشود. پس هر کسی همان خواهد شد که خود می خواهد ؛ چون خدا چنین خواسته است.

حضرت عالی به آیاتی نیز استشهاد نموده اید ، که استشهادات مناسبی نیستند. شما آیه ی عامّی را ملاحظه نموده و غفلت نموده اید از آیات دیگری که مفسّر آن آیات می باشند ، لذا دچار خطا در تفسیر شده اید.

خداوند متعال می فرماید: « إِنَّ الَّذينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ . خَتَمَ اللَّهُ عَلى‏ قُلُوبِهِمْ وَ عَلى‏ سَمْعِهِمْ وَ عَلى‏ أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظيمٌ  ــــــ  كسانى كه كافر شدند، براى آنان تفاوت نمى‏كند كه آنان را بترسانى يا نترسانى؛ ايمان نخواهند آورد. خدا بر دلها و گوشهاى آنان مهر نهاده؛ و بر چشمهايشان پرده‏اى افكنده شده؛ و عذاب بزرگى در انتظار آنهاست.» (بقره: 6 ، 7)

احتمالاً یکی از آیاتی که مدّ نظر حضرت عالی بوده ، همین آیه ی مذکور است. و حال آنکه خداوند متعال ، در آیات دیگری همین آن را تفسیر نموده و فرموده است:

« وَ قالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَليلاً ما يُؤْمِنُون‏ ـــــ و ( یهود) گفتند: دلهاى ما در غلاف است (در پرده است) ؛ چنین نیست ، بلکه خداوند آنها را به خاطر كفرشان ، از رحمت خود دور ساخته و كمتر ايمان مى‏آورند.» (البقرة:88)

یهود معتقد بودند که عالم با طرح و برنامه ی ثابتی به پیش می رود و هر چه خدا از ازل اراده نموده تحقّق می یابد. لذا اگر او راده نموده ما کافر شویم ، پس کافر می شویم . بر همین اساس می گفتند: « وَ قالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْديهِمْ وَ لُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ ــــــ و يهود گفتند: «دست خدا بسته است.» دستهايشان بسته باد! و به خاطر اين سخن، از رحمت(الهى) دور شوند! بلكه هر دو دست او، گشاده است » (المائدة:64). مشرکان عرب نیز همین منطق را از یهود یاد گرفته بودند ، لذا خداوند متعال فرمود: « سَيَقُولُ الَّذينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكْنا وَ لا آباؤُنا وَ لا حَرَّمْنا مِنْ شَيْ‏ءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ تَخْرُصُونَ ـــــــــ به زودى مشركان مى‏گويند: «اگر خدا مى‏خواست، نه ما مشرك مى‏شديم و نه پدران ما ؛ و نه چيزى را تحريم مى‏كرديم.» كسانى كه پيش از آنها بودند نيز، همين گونه دروغ مى‏گفتند؛ و سرانجام كيفر ما را چشيدند. بگو: « آيا دليل روشنى(بر اين ادّعا) داريد؟ پس آن را به ما نشان دهيد؟ شما فقط از پندارهاى بى‏اساس پيروى مى‏كنيد، و تخمينهاى نابجا مى‏زنيد.» »(الأنعام: 148)

باز خداوند متعال در مورد یهود فرمود: « فَبِما نَقْضِهِمْ ميثاقَهُمْ وَ كُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ وَ قَتْلِهِمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَليلاً   ـــــ   پس به سزاى پيمان شكنى‏شان، و انكار آيات خدا، و كشتن پيامبران به ناحق، و به خاطر گفتارشان كه: دل‏هاى ما در غلاف است [لعنتشان كرديم‏]، بلكه خدا به خاطر كفرشان بر دل‏هاى آنها مهر زد و جز اندكى ايمان نمى‏آورند. » (نساء:155)

ملاحظه می فرمایید که مهر زدن به قلب کفّار از سوی خدا ، آن گونه که یهود و مشرکان عرب می پنداشتن ، مجازات ابتدایی نبوده بلکه مجازات کفر و لجاجت خود آنان است. یعنی خودشان بودند که زمینه ی این مجازات را برای خود فراهم نمودند. مانند کسی که بر روی پشت بام ، عقب عقب می رود و دیگری ـ که مأمور خداست ـ او را نصیحت می کند که چنین مکن! لکن او گوش نکرده به کار خود ادامه می دهد و سر انجام از پشت بام پرت می شود. حال در وسط راه هر چه هم بخواهد به نصیحت نصیحت کننده عمل کند ، نمی تواند. در چنین حالتی گفته می شود: پرونده ی چنین کسی مهر بطلان خورده و راه برگشت ندارد. انسان تا از مرز انسانیّت گذر نکرده و هنوز کور سویی از فطرت الهی را دارد ، امید نجات برای او هست ، لکن اگر از مرز انسانی خارج گشته وارد فضای حیوانی یا شیطانی شد ، انسانیّت او مهر بطلان می خورد ؛ و حیوان از سخن انسان نمی فهمد مگر هیاهویی. « وَ مَثَلُ الَّذينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذي يَنْعِقُ بِما لا يَسْمَعُ إِلاَّ دُعاءً وَ نِداءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُون ـــــ ‏و مَثَل [دعوت‏كننده ی‏] كافران چون مَثَل كسى است كه حيوانى را كه جز صدا و ندايى [مبهم، چيزى‏] نمى‏شنود بانگ مى‏زند. [آرى،] كرند، لالند، كورند. [و] تعقّل نمی کنند.»(البقرة:171)