(1/100123820)- 

پرسش:ملاصدرا در کدام فصل اسفار و ابن عربي در کدام فص فصوص الحکم راجع به موضوع جبر و اختيار و تفويض بحث و حقيقت موضوع را تبيين مي کند؟

پاسخ:

1ـ مرحوم صدرالمتألهین شیرازی (ملاصدرا) بحث جبر و تفویض و اختیار را در جلد ششم اسفار  9 جلدی ، در آدرس زیر بیان فرموده است.

الفن الأول: فيما يتعلق بأحوال المبدإ و صفاته ، الموقف الرابع: في قدرته تعالى ، الفصل (11) : في شمول إرادته لجميع الأفعال‏                        

 الحكمة المتعالية فى الاسفار العقلية الاربعة، ج‏6، ص: 370  ، ناشر: دار احياء التراث‏

2ـ امّا جناب ابن عربی در جای جای فصوص الحکم جملاتی دارد که ربطی با بحث جبر و اختیار دارند ؛ مثلاً در فصّ هودی ، فصّ ابراهیمی ، فصّ یعقوبی و فصّ ایّوبی می توان نظرات وی را تحقیق نمود.

البته باید دانست که بحث جبر و اختیار در عرفان نظری، از اساس مطرح نیست. چون جبر و اختیار وقتی معنی دارد که غیر خدایی حقیقتاً موجود باشد ؛ در حالی که در منظر عرفان که قائل به وحدت شخصی وجود است ؛ غیر خدا کسی نیست که متّصف به صفتی هم باشد. لذا بسیاری کسان که در این وادی به تحقیق پرداخته اند ، چون با ادبیات متکلّمانه خواسته اند با متون عرفانی برخورد نمایند ، دچار لغزشهای فراوانی شده اند.

حضرت علّامه طباطبایی در رسائل توحیدی ، رساله افعال الهی ، بحث جبر و اختیار فرموده اند: « باید دانست که در اینجا دیدگاه دیگری است که با آن ، موضوع این بخشها از بین می رود ؛ و آن دیدگاه ، همان نظر توحیدی است که در طیّ این رسائل بیان شد. در این دیدگاه همه ی افعال برای اوست ، همانطور که اسماء و ذوات برای او می باشد. پس فعلی برای غیر خدا نخواهد بود تا موضوع مساله جبر یا تفویض تحقّق یابد »

برای مطالعه در باب نظر ابن عربی در باب جبر و اختیار می توانید به کتاب « محی الدین ابن عربی ، چهره برجسته ی عرفان اسلامی » ، تالیف دکتر محسن جهانگیری مراجعه فرمایید.