(1/100161415)

پرسش:آيا حضرت آدم بي دين بوده؟ با توجه به آيه اي كه ورود دين را به حضرت نوح نسبت داده؟

پاسخ:

خداوند متعال فرمود: قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَميعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُون‏ ــــ گفتيم: همگى از آن(بهشت)، فرود آييد! هر گاه هدايتى از طرف من براى شما آمد، كسانى كه از آن پيروى كنند، نه ترسى بر آنهاست، و نه غمگين شوند. (البقرة:38)

خداي تعالي طبق اين آيه آدم و حوّا را به زمين مي فرستد و وعده مي دهد كه هدايت من به شما خواهد رسيد؛ در آن هنگام اگر از هدايت من تبعيّت بكنيد، ترس و حزني نخواهيد داشت.

از اين آيات استفاده مي شود كه آدم(ع) دريافت هدايت مي كرده است.

در روايات هم آمده كه اگر دو كس روي زمين باشند، يكي از آنها حتماً حجّت خداست. و بارها از آدم(ع) به عنوان اوّلين حجّت خدا ياد شده است.

پس محال است كه آدم(ع) دين نداشته باشد.

بلكه در برخي روايات تصريح شده كه آن حضرت صحفي داشته است؛ كه احكام خدا در آن ثبت بوده است.

نيز در روايات آمده كه آدم(ع) اوّلين باني كعبه و اوّلين حجّ كننده بوده است.

نيز او اوّلين توبه كننده است؛ و توبه از اعمال شرعي است.

باز او اوّلين كسي است كه خدا را با اذكاري ذكر نموده و طلب غفران نموده است؛ و ذكر و استغفار هر دو از اعمال شرعي اند.

باز فرمود: وَ اتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَ لَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قالَ إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقينَ (27) لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَني‏ ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمينَ (28) إِنِّي أُريدُ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمي‏ وَ إِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ وَ ذلِكَ جَزاءُ الظَّالِمينَ ــــــــ و داستان دو فرزند آدم را به حقّ بر آنها بخوان: هنگامى كه هر كدام، كارى براى تقرّب(به پروردگار) انجام دادند؛ امّا از يكى پذيرفته شد، و از ديگرى پذيرفته نشد؛ (برادرى كه عملش مردود شده بود، به برادر ديگر) گفت: به خدا سوگند تو را خواهم كشت! (برادر ديگر) گفت: خدا، تنها از پرهيزگاران مى‏پذيرد. (27) اگر تو براى كشتن من، دست دراز كنى، من هرگز به قتل تو دست نمى‏گشايم، چون از پروردگار جهانيان مى‏ترسم. (28) من مى‏خواهم تو با گناه من و خودت(از اين عمل) بازگردى(و بار هر دو گناه را به دوش كشى)؛ و از دوزخيان گردى. و همين است سزاى ستمكاران (المائده)

اين آيات به وضوح نشان مي دهند كه آن دو فرزند نوح(ع) مراسم عبادي داشته اند؛ كه از يكي قبول شده و از ديگري قبول نشده است.

نيز از آيات بر مي آيد كه بين آنها بحث تقوا و جهنّم و گناه و قرباني و... مطرح بوده است؛ و همه ي اينها از مفاهيم و آموزه هاي ديني اند. پس آنها يقيناً آشنا به آموزه هايي ديني بوده اند.

و فرمود:

... وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْريسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (56) وَ رَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا (57) أُولئِكَ الَّذينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهيمَ وَ إِسْرائيلَ وَ مِمَّنْ هَدَيْنا وَ اجْتَبَيْنا إِذا تُتْلى‏ عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُكِيًّا ـــــــ ... و در اين كتاب، از ادريس ياد كن، او بسيار راستگو و پيامبر(بزرگى) بود. (56) و ما او را به مقام والايى رسانديم. (57) آنها پيامبرانى بودند كه خداوند مشمول نعمتشان قرار داده بود، از فرزندان آدم، و از كسانى كه با نوح بر كشتى سوار كرديم، و از دودمان ابراهيم و يعقوب، و از كسانى كه هدايت كرديم و برگزيديم. آنها كسانى بودند كه وقتى آيات خداوند رحمان بر آنان خوانده مى‏شد به خاك مى‏افتادند، در حالى كه سجده مى‏كردند و گريان بودند. (مريم)

طبق اين آيه، ادريس(ع) از انبياء بوده و آياتي بر او نازل شده بوده و او از كساني بوده كه در برابر آيات خدا به سجده مي افتاده است.

از طرف ديگر، گفته شده كه ادريس(ع) از انبياي سابق بر نوح(ع) است.

پس قبل از نوح(ع) نيز نبي بوده و بر او آياتي نازل شده بوده است.

از خود آدم(ع) نيز با عنوان نبي بارها ياد شده است.

همچنين از شيث(ع)، كه فرزند آدم(ع) بوده با عنوان نبي ياد شده است.

و لازمه ي نبوّت، وجود دين است.

نتيجه:

يقيناً آدم(ع) و تمام انسانهاي قبل از نوح(ع) دين داشته اند؛ امّا دين آنها به احتمال زياد، دين بسيط و ساده اي بوده است؛ كه احكام اجتماعي يا نداشته يا بسيار اندك داشته است. چون در آن عصر نيازي به چنان احكامي هم نبوده است.

پس دين به معني خاصّ آن كه شامل احكام اجتماعي نسبتاً گسترده اي باشد، در زمان نوح(ع) نازل شده است. لذا او اوّلين پيغمبر اولوالعزم است، نه اوّلين پيغمبر. دين او نيز اوّلين دين داراي احكام اجتماعي گسترده است نه اوّلين دين. لذا آنچه در آيه 13 شوري آمده، صرفاً در صدد بيان انبياي اولوالعزم و دين و شريعت گسترده و اجتماعي است نه در صد بيان اصل صدور دين به نحو عامّ. شاهدش آنكه در آيه ي ديگري آدم را هم جزء انبياء آورده و فرموده است: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى‏ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهيمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمين‏ ــــ خداوند، آدم و نوح و آل ابراهيم و آل عمران را بر جهانيان برترى داد. (آل‏عمران:33)

شاهد ديگر كه نشان مي دهد قبل از نوح(ع) نيز انبيايي بوده اند، اين آيه است كه فرمود:

أُولئِكَ الَّذينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَ مِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ وَ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهيمَ وَ إِسْرائيلَ وَ مِمَّنْ هَدَيْنا وَ اجْتَبَيْنا إِذا تُتْلى‏ عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَ بُكِيًّا ـــــ آنها پيامبرانى بودند كه خداوند مشمول نعمتشان قرار داده بود، از فرزندان آدم، و از كسانى كه با نوح بر كشتى سوار كرديم، و از دودمان ابراهيم و يعقوب، و از كسانى كه هدايت كرديم و برگزيديم. آنها كسانى بودند كه وقتى آيات خداوند رحمان بر آنان خوانده مى‏شد به خاك مى‏افتادند، در حالى كه سجده مى‏كردند و گريان بودند. (مريم:58)

شاهد ديگر كه نشان مي دهد آدم(ع) از خدا دريافت هدايت(دين) مي كرده آيه زير است.

ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَ هَدى‏ (122) قالَ اهْبِطا مِنْها جَميعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَ لا يَشْقى‏ ــــــ سپس پروردگارش او را برگزيد، و توبه‏اش را پذيرفت، و هدايتش نمود.(122) (خداوند) فرمود: هر دو از آن(بهشت) فرود آييد، در حالى كه دشمن يكديگر خواهيد بود! ولى هر گاه هدايت من به سراغ شما آيد، هر كس از هدايت من پيروى كند، نه گمراه مى‏شود، و نه در رنج خواهد بود!. (طه)

روشن است كه هدايت با دين مي باشد. و آيات به وضوح نشان مي دهند كه اين هدايت، هدايت تكويني نيست؛ بلكه هدايت تشريعي مراد است.

در روايات نيز تصريح شده كه آدم(ع) حجّة الله بوده است. و حجّت بدون دين معني ندارد.

فرمودند: وَ كَانَتِ الْمَعْصِيَةُ مِنْ آدَمَ فِي الْجَنَّةِ لَا فِي الْأَرْضِ لِتَتِمَّ مَقَادِيرُ أَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَمَّا أُهْبِطَ إِلَى الْأَرْضِ وَ جُعِلَ حُجَّةً وَ خَلِيفَةً عُصِمَ بِقَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ- إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى‏ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِيمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِين. (أمالي الصدوق، ص91، المجلس العشرون)

‏بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار ج‏23 226 باب 12 أن من اصطفاه الله من عباده و أورثه كتابه هم الأئمة ع و أنهم آل إبراهيم و أهل دعوته ..... ص : 212

عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ لَمَّا قَضَى مُحَمَّدٌ ص نُبُوَّتَهُ وَ اسْتُكْمِلَتْ أَيَّامُهُ أَوْحَى اللَّهُ يَا مُحَمَّدُ قَدْ قَضَيْتَ نُبُوَّتَكَ وَ اسْتَكْمَلْتَ أَيَّامَكَ فَاجْعَلِ‏ الْعِلْمَ الَّذِي عِنْدَكَ مِنَ الْإِيمَانِ وَ الِاسْمِ الْأَكْبَرِ وَ مِيرَاثِ الْعِلْمِ وَ آثَارِ عِلْمِ النُّبُوَّةِ فِي الْعَقِبِ مِنْ 1 ذُرِّيَّتِكَ فَإِنِّي لَمْ أَقْطَعِ الْعِلْمَ وَ الْإِيمَانَ وَ الِاسْمَ الْأَكْبَرَ وَ مِيرَاثَ الْعِلْمِ وَ آثَارَ عِلْمِ النُّبُوَّةِ مِنَ الْعَقِبِ مِنْ ذُرِّيَّتِكَ كَمَا لَمْ أَقْطَعْهَا مِنْ بُيُوتَاتِ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ كَانُوا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ أَبِيكَ آدَمَ وَ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى‏ آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِيمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيم. (بحار الأنوار، ج‏23، ص226)

بلكه در برخي روايات تصريح شده كه آدم(ع) دين داشته است.

عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ع قَالَ هَبَطَ جَبْرَئِيلُ عَلَى آدَمَ ع فَقَالَ يَا آدَمُ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أُخَيِّرَكَ وَاحِدَةً مِنْ ثَلَاثٍ فَاخْتَرْ وَاحِدَةً وَ دَعِ اثْنَتَيْنِ فَقَالَ لَهُ آدَمُ وَ مَا الثَّلَاثُ يَا جَبْرَئِيلُ فَقَالَ الْعَقْلُ وَ الْحَيَاءُ وَ الدِّينُ قَالَ آدَمُ فَإِنِّي قَدِ اخْتَرْتُ الْعَقْلَ فَقَالَ جَبْرَئِيلُ لِلْحَيَاءِ وَ الدِّينِ انْصَرِفَا وَ دَعَاهُ فَقَالا لَهُ يَا جَبْرَئِيلُ إِنَّا أُمِرْنَا أَنْ نَكُونَ مَعَ الْعَقْلِ حَيْثُمَا كَانَ قَالَ فَشَأْنَكُمَا وَ عَرَج. (بحار الأنوار، ج‏1، ص86)

شواهدي ديگر بر وجود دين قبل از نوح(ع).

عَنْ ذَرِيحٍ الْمُحَارِبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ وَ اللَّهِ مَا تَرَكَ اللَّهُ الْأَرْضَ مُنْذُ قُبِضَ آدَمُ إِلَّا وَ فِيهَا إِمَامٌ يُهْتَدَى بِهِ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُوَ حُجَّةُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى الْعِبَادِ مَنْ تَرَكَهُ هَلَكَ وَ مَنْ لَزِمَهُ نَجَا حَقّاً عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَل‏ (بحار الأنوار، ج‏23 ، ص23)

عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ جَبْرَئِيلَ نَزَلَ عَلَى مُحَمَّدٍ ص يُخْبِرُ عَنْ رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ لَهُ يَا مُحَمَّدُ لَمْ أَتْرُكِ الْأَرْضَ إِلَّا وَ فِيهَا عَالِمٌ يَعْرِفُ طَاعَتِي وَ هُدَايَ وَ يَكُونُ نَجَاةً فِيمَا بَيْنَ قَبْضِ النَّبِيِّ إِلَى خُرُوجِ النَّبِيِّ الْآخَرِ وَ لَمْ أَكُنْ أَتْرُكُ إِبْلِيسَ يُضِلُّ النَّاسَ وَ لَيْسَ فِي الْأَرْضِ حُجَّةٌ وَ دَاعٍ إِلَيَّ وَ هَادٍ إِلَى سَبِيلِي وَ عَارِفٌ بِأَمْرِي وَ إِنِّي قَدْ قَضَيْتُ 1 لِكُلِّ قَوْمٍ هَادِياً أَهْدِي بِهِ السُّعَدَاءَ وَ يَكُونُ حُجَّةً عَلَى الْأَشْقِيَاء (بحار الأنوار، ج‏23، ص22)

عَنْ نُعْمَانَ الرَّازِيِ‏ قَالَ كُنْتُ أَنَا وَ بَشِيرٌ الدَّهَّانُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ لَمَّا انْقَضَتْ نُبُوَّةُ آدَمَ وَ انْقَطَعَ أَكْلُهُ أَوْحَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَيْهِ أَنْ يَا آدَمُ قَدِ انْقَضَتْ نُبُوَّتُكَ وَ انْقَطَعَ أُكُلُكَ فَانْظُرْ إِلَى مَا عِنْدَكَ مِنَ الْعِلْمِ وَ الْإِيمَانِ وَ مِيرَاثِ النُّبُوَّةِ وَ أُثْرَةِ الْعِلْمِ وَ الِاسْمِ الْأَعْظَمِ فَاجْعَلْهُ فِي الْعَقِبِ مِنْ ذُرِّيَّتِكَ عِنْدَ هِبَةِ اللَّهِ فَإِنِّي لَمْ أَدَعِ الْأَرْضَ بِغَيْرِ عَالِمٍ يُعْرَفُ بِهِ طَاعَتِي وَ دِينِي وَ يَكُونُ نَجَاةً لِمَنْ أَطَاعَهُ ( بحار الأنوار، ج‏23، ص20)

عن أَبَي جَعْفَرٍ ع قَالا إِنَّ الْعِلْمَ الَّذِي أُهْبِطَ مَعَ آدَمَ لَمْ يُرْفَعْ وَ الْعِلْمُ يُتَوَارَثُ وَ كُلُّ شَيْ‏ءٍ مِنَ الْعِلْمِ وَ آثَارِ الرُّسُلِ وَ الْأَنْبِيَاءِ لَمْ يَكُنْ مِنْ أَهْلِ هَذَا الْبَيْتِ وَ هُوَ بَاطِلٌ وَ إِنَّ عَلِيّاً ع عَالِمُ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ إِنَّهُ لَنْ يَمُوتَ مِنَّا عَالِمٌ إِلَّا خَلَّفَ مِنْ بَعْدِهِ مَنْ يَعْلَمُ مِثْلَ عِلْمِهِ أَوْ مَا شَاءَ اللَّهُ (بحار الأنوار، ج‏23 ، ص39)

سَمِعْتُ عَلِيّاً ع يَقُولُ اتَّقُوا اللَّهَ وَ لَا يَخْدَعَنَّكُمْ إِنْسَانٌ وَ لَا يَكْذِبَنَّكُمْ إِنْسَانٌ فَإِنَّمَا دِينِي دِينٌ وَاحِدٌ دِينُ آدَمَ الَّذِي ارْتَضَاهُ اللَّهُ وَ إِنَّمَا أَنَا عَبْدٌ مَخْلُوقٌ وَ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَ لا ضَرًّا إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ وَ مَا أَشَاءُ إِلَّا مَا شَاءَ اللَّه. (‏بحار الأنوار، ج‏65، ص89)

فِي كِتَابِ الْعَرَائِسِ إِنَّمَا سُمِّيَ إِدْرِيسَ لِكَثْرَةِ دَرْسِهِ لِلْكُتُبِ وَ صُحُفِ آدَمَ وَ شَيْثَ وَ كَانَ أَوَّلَ مَنْ خَطَّ بِالْقَلَمِ وَ أَوَّلَ مَنْ خَاطَ الثِّيَابَ وَ لَبِسَ الْمَخِيطَ وَ أَوَّلَ مَنْ نَظَرَ فِي عِلْمِ النُّجُومِ وَ الْحِسَاب. (‏بحار الأنوار،ج‏55، ص274)

آنگاه امام حسن عسكري فرمودند: فرزندم! از كتب آسمانى كه بر پيغمبران پيشين نازل شده نيز قرائت كن. نخست صحف حضرت آدم را به زبان سريانى خواند و بعد كتاب ادريس و نوح و هود و صالح و صحف ابراهيم و تورات موسى و زبور داود و انجيل عيسى و قرآن جدم رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله را خواند. سپس قصص انبياء و مرسلين را تا زمان خود حكايت نمود. (مهدى موعود-ترجمه جلد سيزدهم بحار، ص 224)

ابوذر گويد خدمت رسول خدا(ص) عرضه داشتم: خداوند چند كتاب فرستاده؟ فرمودند: يك صد و چهار كتاب: پنجاه صحيفه بر شيث، و سى صحيفه بر ادريس، و بيست صحيفه بر ابراهيم، و تورات و انجيل و زبور و فرقان را هم نازل فرمود. (معاني الأخبار، ج‏2، ص285)

و مي دانيم كه شيث و ادريس(ع) قبل از نوح(ع) بوده اند؛ و چه بسا صحف نوح(ع) در واقع همان صحف شيث و ادريس(ع) بوده است. لذا رسول خدا(ص) نامي از صحف نوح(ع) نبردند. الله اعلم.