آثار دکتر شريعتي و شهید مطهری

(19/100105288)-   

فوريت : عادي- دانشگاه :شهیدبهشتی تهران - مرجع تقليد: آيت الله بهجت - گروه سوال : كلام و دين پژوهي - جنسيت : مرد - سن : 18 تا 25 سال - دين : شيعه - تاهل : مجرد - مدرک : کارشناسي; - رشته : علوم انساني- نمايه :مطالعه آثار دكتر شريعتي -معرفي كتاب درباره اسلام-معرفي كتاب درباره شيعه
دريافت: 87/2/31  استخراج: 87/2/31  بازيابي: سيد مصطفي علم خواه : 87/3/1  


پرسش:آيا مطالعه آثار دکتر شريعتي را براي شروع مطالعه درباره حقيقت اسلام و تشيع توصيه مي کنيد؟ اگر نه، کتب مناسب را به بنده معرفي کنيد.

پاسخ:

دكتر شريعتي از جمله انقلابيوني است كه نقش بسزايي در مبارزه ی مردم ايران عليه نظام طاغوتي داشته است ؛ آثار ايشان نيز نكات قابل استفاده ی فراوانی براي دين پژوهان دارد ؛ لكن مطالعه ی آثار ايشان براي كساني كه تخصّص كافي در علوم اسلامي ندارد توصيه نمي شود ؛ و چه بسا مطالعه ی آثار ايشان براي كساني كه تازه مي خواهد اسلام و تشيّع را عميقتر بفهمد آفاتي داشته باشد ؛ چرا كه :
1.دكتر شريعتي تحصيلات آكادميك اسلامي نداشته است ؛ و اطلاعات ايشان از اسلام و تشيع از دو راه عمده حاصل شده بود . أ ) از راه شركت در كلاسهاي شرق شناسان و اسلام شناسان غربي نظير ماسينيون و گورويچ در فرانسه : روشن است كه يك اسلام شناس غير مسلمان و بلكه ملحد و منكر خدا نمي تواند به معني واقعي كلمه اسلام شناس باشد ؛ اين گونه افراد صرفا گزارشگر اسلام بوده اند ؛ آنهم از ديدگاه خودشان. ب) از راه مطالعه ی شخصي : اين راه براي كسب اطلاع از اسلام وتشيّع خوب است ولي آشكار است كه براي رسيدن به عمق اسلام و تشيّع اين راه كافي نيست ؛ كسي كه تحصيلات اسلامي بالايي ندارد ، با مطالعه ی شخصي مي تواند بسياري از حقايق را دريابد ، ‌ولي نمي تواند كتب عميق و علمي يك دين و مذهب را که دارای اصطلاحات خاصّی است به درستی ادراک نماید ؛چرا که درک درست این گونه كتب تخصّصی و علمي نيازمند تدريس و تدرّس مي باشند ؛ و شاید تا حدودی همین ناکامی دکتر شریعتی در درک کتب تخصصی علوم اسلامی بوده که باعث شده ایشان با نگاه تخصصي به اسلام و تشيع ميانه ی خوبي نداشته باشند. به هر علت و دلیلی دکتر شریعتی اطلاعات تخصصی از اسلام نداشته است ؛ و به شدّت با علوم تخصصی اسلام  مخالف بوده است ؛ در حالي كه اين كتابهاي تخصصي علوم اسلامي هستند كه در طول قرنها مورد نقد و بررسي علما قرار گرفته و پخته و سخته شده اند ؛بر خلاف کتب غیر تخصصی که چندان اعتمادی به درستی آنها نیست.

2. اکثر کتب دکتر شریعتی حاصل سخنرانیهای ایشان در زمان رژیم طاغوت است ؛ لذا بیشترین همّ و غم ّایشان در این سخنرانیها  تشویق و تشجیع جوانان برای مخالفت با رژیم استبدادی شاه بوده است ، نه بیان همه جانبه ی حقایق اسلام و تشیع ؛ ایشان در این سخنرانیها بیشتر روی عناصر و آموزه های ضد استبدادی اسلام تکیه می کردند ؛ و عمدتاً به جنبه های انقلابی اسلام توجه داشتند ؛ در حالی که اسلام تنها در همین وجه خلاصه نشده دین ذو ابعادی است ؛ و شناخت واقعی اسلام آن است که حدّ الامکان  همه جانبه باشد .

3. در زمان دکتر شریعتی یکی از تفکّرات رایج  در بین روشنفکران تفکر مارکسیستی بوده است ؛ این طرز تفکر در افکار و آثار دکتر شریعتی نیز به وفور به چشم می خورد ؛ به نحوی که می توان گفت ایشان مروّج اسلام مارکسیستی بوده اند . برخی از اساتید مورد علاقه  ایشان  در فرانسه نیز گرایشات مارکسیستی داشته اند ؛ و دکتر شریعتی به شدت تحت تأثیر افکار آنها بوده است . لذا افرادی که تخصص کافی در علوم اسلامی ندارند بعید است که بتوانند از آثار ایشان اسلام خالص را به دست آورند.

4. روش تحقیق ایشان در اسلام شناسی و شیعه شناسی نیز روش کارکردگرایی صرف است ؛ آنهم کارکردگرایی در حیطه ی جامعه شناسی نه کارکردگرایی مطلق ؛ یعنی ایشان تنها به آموزه هایی از اسلام توجه نموده اند که کارکرد اجتماعی داشته اند ؛ لذا در مواردی برخی از آموزه های قطعی اسلام را به بهانه ی اینکه کارکرد اجتماعی ندارند مورد نقد قرار می دهند ؛ در حالی که آن آموزه ها هم کارکردهای ویژه خود را دارند ؛ و قرار نیست که همه ی آموزه های اسلام کارکرد اجتماعی داشته باشند.

بهترین روش برای شناخت یک دین ؛ ترکیبی از روش واقع نگری و کارکردگرایی مطلق است .یعنی ابتدا باید حقّانیت یک دین و آموزه های آن را به دست آورد و آنگاه اقدام به کشف کارکردهای آن نمود ؛ اما متاسفانه دکتر شریعتی نه تنها از روش واقع گرایانه استفاده نمی کند بلکه در مواردی این روش را مورد مذمت قرار می دهد .

مشکلات ریزتری  نیز در آثار مرحوم شریعتی وجود دارد ، که مطالعه آثار ایشان را برای افراد مبتدی نامناسب می کنند ؛ اما به ذکر همین مشکلات  عمده بسنده می کنیم .

بر اساس آنچه گفته شد  عرض می کنیم که ؛ مناسبترین کتب برای کسانی که قصد مطالعه عمیق در زمینه اسلام وتشیع را دارند کتب کسانی است که با دیدی جامع و همه جانبه و مبتنی بر روش ترکیبی واقع گرایی و کارکردگرایی اقدام به تحقیق و کتابت کرده اند. بارزترین شخصی که از چنین شیوه ای استفاده نموده و حاصل تحقیقات خود را به زبانی شیوا بیان نموده است علامع شهیر استاد شهید مرتضی مطهری است ؛ و بعد ازآثار ایشان آثار کسانی است که سعی نموده اند روش ایشان را دنبال کنند ؛ که از جمله بارزترین این افراد استاد مصباح یزدی ( حفظه الله ) است .

ویژگیهای آثار شهید مطهری :

1.شهید مطهری در اکثر علوم اسلامی تحصیلات عالیه داشته و در هر رشته ای از محضر اساتید مسلّم  آن رشته استفاده کرده بودند ؛ و متخصص مسلّم این علوم بوده اند.

2. ایشان افزون بر علوم اسلامی به مکاتب غربی نیز تسلط داشته اند ؛ و مرز مکاتب مختلف را به خوبی می دانستند ؛ لذا  هیچگاه بین مکتب اسلام و دیگر مکاتب  خلط نمی کردند؛ و دچار مغالطه التقاط نمی شدند.

3.در آثار ایشان از روش واقع گرایی همراه با کارکردگرایی مطلق استفاده شده است ؛ که بهترین و جامعترین شیوه ی تحقیق است .

4. هنر شهید مطهری در این بوده است که توانسته است مطالب عمیق و تخصصی را به زبانی ساده و روان به مخاطب خود القاء نماید ؛ لذا آثار ایشان به همان اندازه که برای اساتید حوزه و دانشگاه قابل استفاده است برای دانشجویان و طلاب و حتی برای دبیرستانیها هم  قابل استفاده است. قدرت روان نویسی و ساده نویسی ایشان به قدری زیاد بود که با آن مرتبه ی علمی بالا توانسته است برای کودکان نیز کتاب داستان راستان بنویسد ؛ که از طرف یونسکو به عنوان کتاب نمونه انتخاب شد.

5. یکی دیگر از امتیازات آثار ایشان گسترده بودن موضوعات آثار ایشان است ؛ ایشان در موضوعات گوناگون کلامی ، فلسفی ، فقهی ، قرآنی ، حدیثی ، ادبی ، عرفانی ، تاریخی ، حقوقی ، اقتصادی ، جامعه شناسی و ... سخن گفته اند و برای هر گروهی حرف دارند.

6. ویژگی دیگر ایشان این است که در نقل اقوال دیگر اندیشمندان ، امین است ؛ ایشان نظرات گوناگون را با انصاف تمام نقل می کنند و آنگاه با منطقی استوار به نقد و نظر می پردازند.

7. اما بارزترین شاخصه ی آثار ایشان این است که در مخاطب قدرت تحلیل و تشخیص ایجاد می کنند ؛ مطالعه ی منظم و برنامه ریزی شده ی آثار ایشان باعث می شود که شخص در وجود خود به یک هندسه و نظام فکری منسجم دست یابد. و خاصیّت این نظام منسجم  فکری این است که به شخص قدرت استنباط می دهد ؛ به نحوی که شخص خود را در برابر مسائل و شبهات جدید توانا و خودکفا می یابد ؛ و به راحتی می تواند مسائل را حل و شبهات را دفع کند.

لیست آثار شهید مطهری به صورت طبقه بندی شده بر اساس موضوع :

الف) بخش سيره معصومين و بزرگان ( شامل كتابهاى: 1- داستان راستان، 2- سيرى در سيره نبوى(ص)، 3- سيرى در سيره ائمّه اطهار عليهم السلام، 4- جاذبه و دافعه على‏عليه السلام، 5- حماسه حسينى، 6- سيرى در نهج البلاغه،7- پيامبر امّى(
ب) بخش گفتارها ( شامل كتابهاى 8- ده گفتار، 9- پانزده گفتار، 10- بيست گفتار، 11- حكمت‏ها و اندرزها(
پ) بخش انسان‏شناسى ( شامل كتابهاى 12- ولاءها و ولايت‏ها، 13- امدادهاى غيبى در زندگى بشر، 14- تكامل اجتماعى انسان، 15- نبرد حقّ و باطل، 16- فطرت(
ت) بخش اخلاقى تربيتى ( شامل كتابهاى 17- آزادى معنوى، 18- تعليم و تربيت در اسلام، 19- انسان كامل، 20- عرفان حافظ، 21- فلسفه اخلاق(
ث) بخش زنان (شامل كتابهاى 22- نظام حقوق زن در اسلام، 23- مسأله حجاب، 24- پاسخهاى استاد، 25- اخلاق جنسي(
ج) بخش سياسى اجتماعى (شامل كتابهاى 26- اسلام و نيازهاى زمان، 27- احياى تفكر اسلامى، 28- جهاد، 29- قيام و انقلاب مهدى‏عليه السلام، 30- پيرامون جمهورى اسلامى، 31- پيرامون انقلاب اسلامي(
چ) بخش تاريخ (شامل 32 كتابهاى - نهضتهاى اسلامى در صد ساله اخير، 33- خدمات متقابل اسلام و ايران، 34- فلسفه تاريخ(
ح (بخش جهان بينى (شامل 35-  شش جلد مقدمه‏اى بر جهان بينى اسلامى )
خ) بخش اصول عقايد (شامل كتابهاى  36- توحيد، 37- عدل الهى، 38- نبوت، 39- ختم نبوت، 40- خاتميت، 41- امامت و رهبرى، 42- انسان و سرنوشت، 43- معاد، 44- علل گرايش به ماديگري)
د) بخش تفسير (45- شامل دوره 14 جلدى آشنايى با قرآن)
ذ) بخش اقتصاد (شامل كتابهاى 46- مسأله ربا و بانك، 47- مسأله بيمه، 48- نظرى به نظام اقتصادى اسلام)
ر) بخش آشنايى با علوم اسلامی (شامل كليات 49- منطق و فلسفه، 50- فقه و اصول فقه، 51- كلام، عرفان و حكمت عملي)
ز) بخش فلسفه (شامل كتابهاى 52- مسأله شناخت 53- شرح منظومه، 54- مقالات فلسفى، 55- اصول فلسفه و روش رئاليسم ، 56- درسهاى اسفار ، 57- نقدى بر ماركسيسم  ،،)
جدول ترتيبى مطالعه كتب استاد شهيد مرتضى مطهرى‏ به ترتیب از آسان به مشکل ( جدول تفصیلی ).


داستانِ راستان - حماسه حسينى‏(3 جلد) - گفتارهاى معنوى‏ - ده گفتار - پانزده گفتار، بيست گفتار - سيره نبوى - سيره ائمه اطهار - جاذبه و دافعه على‏(ع) - ولاءها و ولايت‏ها - خاتميت - ختم نبوت‏ - پيامبر امى - اسلام و مقتضيات زمان (جلد 2 و 1) - امدادهاى غيبى در زندگى بشر - توكل و رضا - گريز از ايمان و گريز از عمل - تكامل اجتماعى‏ انسان‏ - انسان كامل‏ ( جلد 2 و 1) - انسان‏شناسى‏ - تعليم و تربيت‏ در اسلام‏ - عرفان حافظ - حق و باطل - مسأله حجاب - پاسخ‏هاى استاد - نظام حقوق‏ زن در اسلام‏ - اخلاق جنسى در ايران و غرب‏ - نهضت‏هاى اسلامى‏ در صد ساله اخير - پيرامون جمهورى‏ اسلامى - پيرامون انقلاب‏ اسلامى‏ - خدمات متقابل اسلام و ايران‏ - سيرى در نهج البلاغه‏ - جهاد - آشنايى با قرآن  - مسأله شناخت - شناخت در قرآن - فطرت - فلسفه اخلاق - انسان و سرنوشت - عدل الهى - علل گرايش به ماديگرى‏ - آشنايى با علوم اسلامى ( هفت جلد )  - توحيد - نبوت - معاد - آشنايى با جهان بينى اسلامى (جلد 7 - 1) - قيام و انقلاب مهدى - نظام اقتصادى اسلام - ربا، بانك، بيمه - نقدى بر ماركسيسم‏ - فلسفه تاريخ‏، (جلد 4 - 1) - مقالات فلسفى‏( جلد 3 - 1) - تعارضات منطقى - اصول فلسفه و روش رئاليسم (جلد 5 - 1) - مختصر شرح‏ منظومه (جلد 2 – 1)   - مبسوط شرح‏ منظومه (جلد 4 - 1)  - درسهای اسفار‏   - الهيات شفاء .

جدول ترتيبى مطالعه كتب استاد شهيد مرتضى مطهرى‏ به ترتیب از آسان به مشکل ( جدول اجمالی ).

حماسه حسينى - گفتارهاى معنوى‏ - ده گفتار - پانزده گفتار - بيست گفتار - سيره نبوى - سيره ائمه اطهار - جاذبه و دافعه على‏(ع) - خاتميت - ختم نبوت - اسلام و مقتضيات زمان - انسان كامل - مسأله حجاب - پاسخ‏هاى استاد - نهضت‏هاى اسلامى‏ در صد ساله اخير - پيرامون جمهورى‏ اسلامى - پيرامون انقلاب‏ اسلامى - خدمات متقابل اسلام و ايران - سيرى در نهج البلاغه فطرت - انسان و سرنوشت - عدل الهى - آشنايى با جهان بينى اسلامى (جلد 7 - 1) توحيد نبوت معاد - آشنايى با علوم اسلامى