(1/100114640)-   

پرسش:اين بنده به منظور پاسخگويي به شبهات ديني در هيئتي که عضو هستيم و آگاهي دوستانم و شرکت کنندگان در هيئت قصد انجام کارهاي تبليغاتي در اين زمينه را داريم. در اينترنت در زمينه پاسخ به شبهات اطلاعات زيادي موجود است اما در اثبات و پاسخ به شبهات فقط اشاره کوچکي به منابع اهل سنت و شيعه از جمله در کتب و ... انجام داده شده اما ما مي خواستيم که ابتدا به معرفي منابع اهل سنت و شيعه از جمله کتب و تاريخچه آن کتب و صاحب آنان و منابع ديگر بپردازيم تا مورد سوال درباره صحت و اثبات منابع قرار نگيريم براي همين لطف کنيد منابع شيعه و مخصوصا اهل سنت را با ذکر تاريخچه و صاحب آن در کتب و ديگرمنابع آن ذکر کنيد و همين طور نظر علماي شيعه درباره منابع اهل سنت از جمله صاحب کتب و غيره با استدلال بيان کنيد. ما مي دانيم که منابع کتبي اهل سنت بسيار است لطف کنيد حدود 10 تا 15 عدد از کتب اصلي آنان را شرح کنيد.

پاسخ:

1ـ باید توجّه داشت که ارزش گذاری روی کتب بزرگان علم کار چندان آسانی نیست ؛ و در مواردی شاید کار درستی نیز نباشد ؛ چرا که هر کتابی ممکن است از جهاتی خوب و معتبر و از جهات دیگری دارای ضعف باشد. لذا کتبی که در ادامه از شیعه و سنّی به آنها اشاره خواهد شد برخی از کتابهای مورد توجّه هر دو فرقه هستند که هر کدام در جای خود ارزشمند می باشند.

2ـ در بین علمای شیعه اگر چه کتب روایی و تاریخی و ... هر کدام ارزش خاصّ خود را دارند ولی مطالب هیچ کتاب و نویسنده ای بی قید و شرط پذیرفته نمی شود ؛ و هر مطلبی ، از هر کتابی زمانی برای علمای شیعه قابل پذیرش است که مطابق با قواعد خاصّ صحّت باشد. لذا حتّی روایات کتابهایی چون اصول کافی نیز بی قید وشرط مورد پذیرش علمای شیعه قرار نمی گیرند بلکه تک تک روایات آن باید بر قواعد علم رجال و درایه عرضه گشته ارزش گذاری شوند. البته خود ثقةالاسلام کلینی ـ قدس سرّه ـ احادیث این کتاب را پالایش شده نقل نموده است ولی از نظر علمای شیعه ، تشخیص او فقط برای خود او حجّت است نه برای دیگر اهل نظر و اجتهاد ؛ لذا هر اهل فکر و اجتهادی خود باید احادیثی را که به کار می برد ارزش یابی نماید و ارزش یابی اهل فنّ و مجتهد دیگر برای او حجّت نیست و تنها یک نظر است در کنار نظرات دیگر که شخص مجتهد بعد از ملاحظه ی ادلّه ی آن یا آن را قبول می کند یا کنار می گذارد.

امّا علمای اهل سنّت همان گونه که در مسائل فقهی تابع ائمه ی چهارگانه ی فقهی خود هستند ، در علم حدیث نیز کتب خاصّی را کاملاً صحیح دانسته بدون هیچ قید و شرطی احادیث آنها را قبول می کنند. امّا علمای شیعه در مواجهه با همین کتب اهل سنّت نیز همان روش پیش گفته را اِعمال می نمایند.     

کتب روایی اهل سنّت به ترتیب اعتبار از نظر خود اهل سنّت.

معتبرترین کتب روایی اهل سنّت که اصطلاحاً صحاح السّته نامنده می شوند به ترتیب اعتبار عبارتند از:

صحیح بخاری ، صحیح مسلم ، سنن ابوداود  ، سنن ترمذی،  سنن نسائی  ، سنن ابن ماجه

صحیح بخاری
صحیح بخاری معتبرترین کتاب حدیث ، نزد اهل سنت محسوب می‌شود که توسط حافظ ابوعبدالله محمد بن اسماعیل بن ابراهیم بن مغیرة بن بردزبه بخاری (۱۹۴ _ ۲۵۶ هجری) جمع آوری شده است. او نیز مانند باقی گردآورندگان کتب صحاح السته ایرانی بوده است .نام بخاری در حقیقت همان بخارائی است که نشان می دهد ابوعبدالله اهل شهر بخارا در ازبکستان کنونی بوده که قبلا جزء ایران محسوب می شده است. اهمّیِت صحاح السته موجب شده که شروح مختلفی بر این کتب نوشته شوند که در بین آنها صحیح بخاری بیشترین و متعتبرترین شروح را دارا می باشد. مشهورترین شروح بخاری ، فتح الباری نوشته ی ابن حجر عسقلانی و عمدة القاری از بدرالدین العینی است.

صحیح مسلم

صحیح مسلم معتبرترین کتاب حدیثی نزد اهل سنت بعد از صحیح بخاری است که توسط ابی الحسین مسلم بن حجاج قشیری نیشابوری (۲۰۶ _ ۲۶۱ هجری) جمع آوری گشته‌است. صحیح وی مزایایی دارد که صحیح بخاری فاقد آن است اما از نظر اعتبار و شهرت در بین محدثین اهل سنت در درجه ی دوم قرار دارد . او نیز مانند باقی گردآورندگان کتب صحاح سته اهل ایران بوده‌است. بر صحیح مسلم نیز شروحی نوشته شده که از مهمترین آنها می‌توان به شرح امام نووی اشاره کرد .

سنن ابی داود

این کتاب از نظر اهل سنّت در رتبه سوم اعتبار قرار داشته توسط حافظ ابوداود سلیمان بن اشعث سجستانی (۲۰۲ _ ۲۷۵ هجری) نوشته شده‌است. نام کامل وی ابو داوود سلیمان بن الأشعث بن اسحاق بن بشیر بن شّداد بن عمران الأزدی السجستانی است. وی در ماه شوال سال ۲۷۵ هجری قمری در بصره درگذشت. او نیز مانند سایر گردآورندگان کتب صحاح السته اهل ایران بوده و سجستان همان سیستان کنونی است. احادیث این کتاب غالباً مربوط به احکام فقهی می باشد. از شروحی که بر سنن ابی داوود نوشته شده می‌توان به عون المعبود شرح سنن ابی داود از محمد شمس الحق عظیم آبادی اشاره نمود. از دیگر کتب او می‌توان به کتاب اصحاب الشعبی، مسند مالک، کتاب الناسخ، کتاب القدر، کتاب فی الرجال، کتاب المراسیل و برخی کتب دیگر اشاره کرد .

سنن ترمذی

سنن ترمذی که توسط ابوعیسی محمد بن عیسی بن سوره الترمذی (۲۰۹ _ ۲۷۹ هجری) گردآوری گردیده‌است. او نیز مانند سایر نگارندگان کتب صحاح السته اهل ایران بوده‌است و ترمذ (Termez) نام شهری است که امروزه در ازبکستان و در جوار رود آمودریا در نزدیکی مرز کشور افغانستان قرار گرفته ، که در زمان حیات ترمذی جزء ایران محسوب می‌شده‌است. با وجودی که این کتاب جزء صحاح السته محسوب می‌شود ولی نام صحیح ترمذی بر خود نگرفته‌است زیرا از نظر صحت نمی‌توان آن را در این جایگاه قرار داد و در آن احادیث ضعیفی نیز وجود دارند. از شروحی که بر این کتاب نوشته شده می‌توان به تحفة الاحوذی شرح جامع الترمذی نوشته محمد بن عبدالرحمن مبارک فوری اشاره نمود. گفته شده ترمذی نخستین کسی است که احادیث نبوی را به سه قسم صحیح ، حَسَن و ضعیف تقسیم نمود ؛ قبل از وی اقسام حدیث از صحیح و غیر صحیح تجاوز نمی نمود.

سنن نسائی

سنن نسائی توسط حافظ ابی عبدالرحمن احمد بن شعیب بن علی بن بحر الخراسانی النسائی (متولد ۲۳۵ هجری و ۸۳۰ میلادی) نوشته شده‌است. او نیز مانند سایر گردآورندگان صحاح السته اهل ایران بوده و در نساء که نام شهری در نزدیکی مرو در خراسان بوده متولد شده‌است. او در طلب حدیث به عراق و حجاز و شام و مصر مسافرت نمود و مدت زیادی را در مصر به سر برد و در نهایت در دمشق سکنی گزید. طبرانی که از جمله کسانی است که از او حدیث اخذ نموده در کتابش با نام معجم الطبرانی الکبیر (۲۳:۱) در حدیثی می‌گوید : «حدثنا ابوعبدالرحمن النسائی القاضی بمصر ...» که نشان از این دارد که نسائی در مصر به قضاوت نیز مشغول بوده و همچنین ابو عوانه در صحیحش می‌گوید : «حدثنا احمد بن شعیب النسائی قاضی حمص ...» که به قاضی بودن نسائی در شهر حمص در سوریه دلالت می‌کند. از نظر علمای اهل سنّت او در علم حدیث بسیار متبحر بوده به طوری که ذهبی ـ از برجستگان اهل سنّت ـ در این مورد او را از مسلم بن حجاج نیشابوری صاحب صحیح مسلم نیز برتر می‌داند. گفته می‌شود او از نظر علم رجال بسیار سختگیر بوده به طوری که از امام ابا القاسم سعد بن علی زنجانی در مکه درباره یک راوی سؤال شد و او آن مرد را ثقه (مورد اطمینان در رجال حدیث) دانست ؛ فرد سائل به او گفت : «ابوعبدالرحمن نسائی او را ضعیف می‌داند» که سعد بن علی زنجانی در پاسخ به آن مرد گفت که نسائی از بخاری و مسلم نیز در رجال سختتر می‌گیرد. در محل فوت نسائی اختلاف است و گفته می‌شود او در همان شهر دمشق و در سال ۳۱۳ هجری وفات کرده و به مکه آورده شده و در آنجا دفن گردیده‌است.البته مشهور است که وی  به سبب کتاب آخرش با عنوان « الخصائص فی فضل علی بن ابی طالب کرم الله وجهه» به قتل رسیده است. ابوعبدالرحمن نسائی به غیر از کتاب سنن ، دارای تألیفات دیگری نیز می‌باشد مانند : مسند امام علی کرم الله وجهه، مناسک النسائی، الخصائص فی فضل علی بن ابی طالب کرم الله وجهه، الضعفاء و المتروکین ، عمل الیوم و اللیلة، کتاب الجمعة، التمییز و مسند حدیث مالک .

سنن ابن ماجه

سنن ابن ماجه ششمین کتاب از کتب صحاح السته است که توسط حافظ ابوعبدالله محمد بن یزید قزوینی (۲۰۷ _ ۲۷۵ هجری) نوشته شده است. ابن ماجه نیز مانند همه ی نگارندگان صحاح السته ایرانی و اهل قزوین بوده که این شهر از مشهورترین شهرهای عراق عجم در آن زمان محسوب می شده است. گفته شده وی به علوم حدیث تسلط خوبی داشته و برای طلب حدیث به بصره، کوفه، بغداد، مکه، شام، مصر و ری سفر نموده است. او در تاریخ و تفسیر نیز دارای معلوماتی بود. از آنجا که در سنن ابن ماجه برخی احادیث ضعیف و واهی نیز یافت می‌شود در بین کتب صحاح السته از پایین‌ترین اعتبار برخوردار است.

برخی از علمای اهل سنّت ، سنن دارمی متوفای سال 255هـ  را بر صحیح ابن ماجه مقدّم داشته و آن را صحیح ششم می شمارند و سنن ابن ماجه را جزء سنن نمی نامند.

اهل سنّت این شش کتاب حدیثی را از آن جهت که احادیثشان را صحیح می دانند صحاح السّته گفته اند. امّا از آنجا که اکثر یا همه احادیث صحاح چهارگانه ی اخیر مربوط به سنن و احکام می باشند آنها را سنن نیز می گویند. اعتبار دو صحیح اوّل ، یعنی صحیح بخاری و صحیح مسلم در نظر اهل سنّت تا بدان پایه است که بی هیچ ارزیابی سندی احادیث آنها را می پذیرند ؛ در حالی که از نظر علمای شیعه روایات ضعیف و بلکه جعلی بسیاری فراوانی در آنها وجود دارد. 

کتب دیگری از بزرگان اهل سنّت که مورد توجّه اهل نظر می باشند.

 

ینابیع المودة لذوی القربی:

این کتاب تالیف شیخ سلیمان بن ابراهیم قندوزی حنفی ؛ از اهالی بلخ می باشد که در سال 1293 هـ.ق در قسطنطنیه وفات یافت. نامبرده از اعلام و بزرگان اهل سنّت بوده و در میان ایشان از نوابغ علم حدیث شمرده می شود. از کتابهای وی است اجمع الفواید و مشرق الاکوان و ینابیع المودة  که کتاب اخیر در نزد عموم مشهور و معروف است. در این کتاب به احادیث و آیات وارده در حقّ اهل بیت پرداخته شده است.

 

کتاب خصائص علی بن ابیطالب (ع)

 

مؤلف این کتاب ابو عبدالرحمن احمد بن شعیب بن علی بن سنان بن بحر بن دینار نسائی ، صاحب یکی از کتب صحاح السّته  می باشد. آوازه ی دانش او در جهان اهل سنّت چنان منتشر گردیده که نیازی به معرّفی ندارد. درباره علت فوت نسائی ، ابن خلکان ـ تاریخ نویس سنّی مذهب ـ در وفیّات الاعیان ، ج 2 ، ص 77 نوشته است : محمد بن اسحق اطفهانی می گوید از اساتیدم در مصر شنیدم که نسائی در آخر عمر از مصر به سوی دمشق رفت . در آنجا از او درخواسته شد احادیثی درباره ی فضائل معاویه نقل کند ، او در پاسخ گفت : من برای معاویه فضیلتی سراغ ندارم مگر آنکه پیامبر (ص) در حق او فرمود : خداوند  شکم معاویه را سیر نگرداند. در این هنگام مردم بر سر او ریختند و به قدری او را زدند که دچار فتق گردید ؛ او را به رمله بردند و در آنجا وصیّت نمود که او را به مکّه منتقل کنند . مرگ او در ماه شعبان سال 303 هـ.ق بوده و در میان صفا و مروه دفن شده است.

 

کتاب شواهد التنزیل لقواعد التفضیل

 

مؤلف این کتاب قاضی محدث ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله بن احمد بن محمد بن احمد بن محمد بن حسکان قرشی عامری نیشابوری حنفی است. وی معروف است به  حاکم حسکانی که در سال 363 هـ.ق تولد یافته و در شوال سال 450هـ.ق وفات نموده است. او از بزرگان اهل سنّت در زمان خود بوده و عنایت تمامی به علم حدیث داشته است . وی در کتاب امالی اش حدیث رد الشمس بر علی (ع) را صحیح و مسلّم دانسته است . وی در این کتاب 210 آیه از قرآن را مورد بحث قرار داده که درباره اهل بیت (ع) نازل گردیده و در این باب 1100 روایت در فضیلت اهل بیت (ع) از زبان و قلم برادران اهل سنت در اختیار همگان قرار داده است .

 

مطالب السوؤل فی مناقب آل الرسول

 

مؤلف این کتاب کمال الدین ابو سالم محمد بن طلحه بن محمد بن الحسن القرشی العدوی النصیبی الشافعی می باشد که در سال 582هـ  در یکی از روستاهای نصیبین متولد گردیده و در سال 652هـ   در شهر حلب سوریه درگذشته است . او از بزرگان علم و اندیشه و صاحب نظر در حدیث و اصول فقه و متبحر در امر قضا و خطابه بوده است . محمد بن طلحه شافعی در سال 652هـ  به حج مشرف شد و پس از بازگشت به شهر حلب در 27 رجب دار فانی را وداع گفت.

 

مناقب خوارزمي

 

ابوالمؤید موفق بن احمد بن مکی خوارزمی ملقب به « اخطب » ، « خطیب ». وی به خطیب خوارزمی و به کنیه ابو المؤید هم اشتهار دارد . اشعار و همچنین کتابی در مناقب اهل بیت (ع) دارد و مشهور ترین کتب وی که باقی مانده است کتاب مناقب است که از اخبار و احادیث مأثوره درحق امیر المومنین علی (ع) می باشد. وی در سال 568 هـ  درگذشته است.

 

فردوس الاخبار

 

تألیف ابو شجاع شیرویه بن شهردار بن شیرویه فنا خسرو همدانی دیلمی می باشد که وی صاحب کتاب تاریخ همدان نیز هست . این کتاب در باب حدیث است و شامل ده هزار حدیث می باشد . سیوطی در جامع الصغیر از وی پیروی کرده است . وفات ابو شجاع در سال 509هـ  بوده است.

 

حلية الاولياء

تألیف حافظ ابو نعیم احمد بن عبدالله اصفهانی می باشد . ابن خلکان درباره او می گوید: او خود از اعلام محدثین و اکابر حفاظ ثقات است و از افاضل عصر حدیث و به جز آن را فرا گرفته است و کتاب حلیة الاولیاء از بهترین کتابهای اوست . او کتاب های دیگری چون تاریخ اصفهان و کتاب الاربعین و کتاب ذکر المهدی و نعوته و حقیقة مخرجه و ثبوته را نیز نگاشته است .

 

فضائل الصحابه

ابوبکر بیهقی « احمد بن حسین علی بن عبدالله بن موسی بیهقی خسرو گردی » معروف به امام بیهقی ، حافظ و محدث و فقیه شافعی از کبار اصحاب حاکم « ابی عبدالله بن بیع » در حدیث ؛ و شاگرد « ابوالفتح ناصر بن محمد عمری مروزی » در فقه بود . او در طلب حدیث بیشتر شهرهای مسلمین را پیمود و در آخر به دعوت اهل نیشابور در آنجا متوطن گردید و در آنجا نیز درگذشت . تولد وی در سال 384هـ  در خسروگرد بود و وفات او در سال 458هـ  در نیشابور بوده است . وی صاحب کتابهای : سنن الکبیر ، سنن الصغیر ، دلایل النبوة ، السنن و الآثار ، شعب الایمان ، مناقب شافعی ، مناقب احمد بن حنبل و کتاب اثبات عذاب القبر می باشد .

 

مسند احمدبن حنبل

احمد بن حنبل در ربیع الاول سال 164هـ  در بغداد متولد شد و مدتها شاگرد و از اصحاب امام شافعی بود و تا هنگام فوت او در مصر همراه او بود . بخاری و مسلم از او حدیث نقل کرده اند . وی در سال 241هـ  از دنیا رفت . او یکی از امامان چهار گانه اهل سنت در فقه است و مذهب حنبلی منسوب به اوست . کتاب مسند 24 جلد و شامل سی هزار حدیث می باشد.

 

كشاف

محمود بن محمد بن احمد ملقب به « جارالله » و مکنی به ابوالقاسم اهل زمخشر از قراء متولد سال 467هـ می باشد . وی ادبیات را نزد ابو نصر اصفهانی و ابو منصور حازنی فرا گرفت، یک پای او بر اثر سرما زدگی از بین رفت و لذا با چوبی که زیر بغل می گرفت راه می رفت . چندین بار به بغداد و مکه مسافرت کرد و ماهها در مکه مجاور می گردید و از این جهت او را جارالله لقب دادند . وی در جرجانیه خوارزم در سال 538هـ از دنیا رفت . مهمترین اثر او کشاف است در تفسیر قرآن و کتابهای ربیع الابرار و اساس البلاغه نیز از اوست.

 

خصائص طبري

محمد بن جریر طبری از مشهور ترین مورخان و مفسران می باشد. وی در تفسیر و حدیث و فقه و علوم دیگر ید طولایی داشته و یکی از ائمه زمان خود به شمار می رفته است. وی در سال 224هـ در شهر آمل از طبرستان متولد گردیده و در سال 310هـ در بغداد درگذشت. کتاب تاریخ طبری که یکی از کتب مشهور تاریخ است اثر وی می باشد .

 

جامع الصغیر

حافظ ابوالفضل جلال الدین عبدالرحمن بن کمال الدین ابی بکر بن محمد سیوطی ، معروف به سیوطی شافعی مصری در شب یکشنبه اول ماه رجب سال 849هـ  در قاهره دیده به جهان گشود . مشهور است که تألیفات وی افزون بر پانصد جلد بوده است . سیوطی مدعی اجتهاد بوده و در برخی از تألیفاتش خود را به عنوان نوآور قرن نهم معرفی کرده است . داودی شاگرد او می گوید : وی دویست هزار حدیث از حفظ بوده است . اساتید وی بلقینی ، مناوی ، ابوالعباس شمنی ، محی الدین کافیجی ، حافظ قاسم بن قطلو بغا ، برهان بقاعی ، شمس سخاوی و... بوده اند . اساتید او در اجازه و قرائت و سماع به 150 نفر می رسد.
کتب زیر از معروف ترین تألیفات اوست :

 1- الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور 2- الاتقان فی علوم القرآن 3- البهجة المرضیه فی شرح الالفیه 4- الخصائص الکبری 5- الئالی المصنوعه فی الاحادیث الموضوعه 6- تاریخ خلفاء 7- طبقان النحاة 8- الحاوی للفتاوی 9- جمع الجوامع (معروف به ) الجامع الکبیر 10- الجامع الصغیر که از الجامع الکبیر اقتباس گردیده است و 11ـ مسند فاطمة الزهراء (س)

الدر المنثور ، جامع الکبیر ، جامع الصغیر و تاریخ خلفاء در کتب اهل تحقیق بیشتر آدرس داده می شوند.

وی در سحرگاه شب جمعه 19 جمادی الاول سال 911هـ  درگذشت و در (حوش قوصون) بیرون (باب القرافه) مصر به خاک سپرده شد.

 

الكامل فى التاريخ‏

كتاب «الكامل فى التاريخ» اثر عز الدين ابو الحسن على بن محمد معروف به ابن الاثير (م 630 ه. ) مشهورترين كتاب وى و جامع‏ترين تاريخ عمومى است كه بيشتر آن درباره تاريخ اسلام است.

ابن اثير كتاب خود را از نخستين روزگار آغاز كرده و تا پايان سال 628 ه. ق. برابر 1230 م يعنى دو سال پيش از مرگش ادامه داده است. منبع اصلى وى تا اواخر قرن سوم، تاريخ طبرى بوده است اما روش او را در ذكر روايات مختلف درباره يك واقعه رعايت نكرده بلكه كامل ترين روايات را گرفته يا روايتى را كه به نظر او درست‏تر بوده با آنچه خود از منابع ديگر يافته ذكر كرده است. گاه نيز اگر مجبور گشته روايتى را ذكر كند كه در صحت آن ترديد داشته، نظر خود را نيز درباره آن آورده يا متذكر شده كه درباره اين واقعه، اخبار مختلف در دست است.

ابن اثير گر چه در تدوين مطالب هفت جلد اول كتاب خود مطالب طبرى را پايه قرار داده، از منابع ديگرى مانند ابن كلبى، بلاذرى، مبرّد و مسعودى نيز استفاده كرده و بر نوشته طبرى افزوده است. نمونه اين مطلب را در رويدادهاى عرب پيش از اسلام و پيشامدهاى ميان قيس و تغلب در نخستين سده هجرى و جنگ تازيان در سند مى‏يابيم.

ابن اثير مورخى است كه در تحقيق و اثبات حقيقت آنچه نقل مى‏كند سختگير است و گاه منابعى را كه مورد استفاده قرار مى‏دهد بى پرده به باد انتقاد گرفته از جمله به طبرى و شهرستانى خرده گيرى‏هايى كرده است. اهميت الكامل جز آنچه گفته شد بيشتر به خاطر اشتمال بر ذكر وقايعى است كه در آثار ديگران ديده نمى‏شود يا كمتر بدان پرداخته‏اند. الكامل را بايد تنها كتابى دانست كه به همه دولت‏هاى اسلامى در تمامى سرزمين‏ها پرداخته است. علاوه بر ذكر همه رويدادهاى بزرگ و طولانى، در پايان هر سال به رويدادهايى كه كوتاه و در درجه بعدى از اهميت قرار دارند اشاره كرده و تاريخ مرگ مشهورين از علما و شخصيت‏هاى مختلف را آورده است.

به طور خلاصه اهميت الكامل به اختيار كردن گزارش‏ها (روايات تاريخى) است نه فقط نقل و چيدن آنها در كنار يكديگر و به همين جهت اين كتاب شهرت پيدا كرده و بر ديگر كتب تاريخى برترى يافته است. البته متأسفانه نويسنده در بيشتر موارد منابع خود را ياد نكرده است ولى كتاب او منبع و الگويى براى مورخان پس از خود مانند ابو الفداء، ذهبى، ابن شاكر و ابن كثير شده است كه تحت تأثير او كتب تاريخى خويش را به روش وى تأليف كرده و از اخبار و اطلاعات او استفاده نموده‏اند.

نخستين چاپ تحقيقى الكامل ميان سالهاى 71-1851 م در 12 جلد با 2 جلد فهرست كه در سالهاى بعد چاپ شده به كوشش كارلوس يوهانس تورنبرگ سوئدى در ليدن منتشر شد. چاپ 1982 م بيروت نيز مبتنى بر همان چاپ است.اين كتاب را ابو القاسم حالت و عباس خليلى ترجمه كرده‏اند. ترجمه ناتمام ديگرى از سيد محمود روحانى نيز عرضه شده است.

 

تاريخ ابن خلدون‏

این کتاب و نویسنده ی آن و نبوغ خاصّش در تحلیلهای تاریخی مشهورتر از آن است که نیاز به معرّفی داشته باشد. همچنین گفتنی است که ابن خلدون از افراد سنّی مذهبی است که بر مذهب خود تعصّب شدیدی داشته است.

 

البداية و النهاية

نوشته عماد الدين اسماعيل بن كثير دمشقى (701-774 ه. ) از تاريخنامه‏هاى عمومى مشهور و رايج اسلامى همچون المنتظم و الكامل كه در شام نگاشته شد.

 

تاريخ يعقوبى‏

مهمترين كتاب يعقوبى، كتاب تاريخ اوست كه نام مشخصى جز تاريخ اليعقوبى براى آن ياد نشده است. تاريخ يعقوبى، يك دوره تاريخ عمومى است كه از هبوط آدم آغاز شده، پس از آن به ظهور اسلام رسيده و حوادث را تا سال 259 ادامه داده است.

با توجه به تاريخ نگارش اين اثر، بايد دانست كه تاريخ يعقوبى، قديمى‏ترين تاريخ عمومى است كه در تمدن اسلامى نگاشته شده و به دست ما رسيده است.

 

كتاب تاريخ طبرى‏

تاريخ الامم و الملوك مشهور به تاريخ طبرى، مهمترين تاريخنامه روايى و سالشمار اسلامى است. روشى كه طبرى در تدوين تاريخ بر مى‏گزيند، روش محدثين است؛ بدين صورت كه با ذكر سلسله سند به ذكر اخبار مى‏پردازد. متن كامل تاريخ طبرى توسط ابوالقاسم پاينده به فارسى ترجمه و در سال 1352 ش در تهران منتشر شده است .

 

تاریخ آل محمد(ص)

تألیف قاضی محمــد ، مشهــور به بهلول بهجت افنـدی ، سلسله نسب وی به ابو ایوب انصاری می رسد .  او علم فقه را از پدرش قاضی محمد سعادت و شیخ نجیب الدین زنگی زوری فرا گرفت . علوم عقلیه را از شیخ الاسلام و شیخ محمد قاضی زاده بیاموخت . در ابتدا در فقه تابع ابو حنیفه بود ولی بعداً فقه شافعی را پذیرفت و در طریقت به سلسله ی نقشبندیه پیوست . از جمله آثار باقی مانده از وی : شرح عقاید عمر نسفی ،  ماه یوم ، یازگون در وقایع صفین ، رساله در ارث ، ارشاد حمزوی ، حاشیه بر تفسیر بیضاوی ، کتاب الودود و النقود و ... می باشد . در سال 1288 در زنگه زور متولد شده و در سال 1350 از دنیا رفت.

 

وسیلة الخادم الی المخدوم

تألیف خواجه فضل الله بن روزبهان خنجی الاصل الشیرازی الشافعی الصوفی مشهوربه خواجه ملا، وی از عالمان و دانشوران قرن نهم و دهم هجری بود . تولد او احتمالاً در میانه سالهای 850 تا 862 هـ  رخ داده و درگذشت او به سال 927هـ  بوده است . او پس از تحصیل دروس مقدماتی چند سال در مصر و سپس چندی در مدینه نزد استادان به نامی همچون امام محمد سخاوی و علی بن عبدالله فرجی تحصیل کرده است . او از مشاهیر متعصبان اهل سنت و جماعت است .

اسد الغابة فى معرفة الصحابة

كتابى است از ابن اثیر در علم رجال و صحابه شناسى كه در حدود 7500 زندگى نامه را در بر دارد. ابن اثير محتويات كتاب‏هاى ابن منده، ابو نعيم، و ابن عبد البر را در آن جمع كرده و اشتباهات آنان را باز نموده و مطالبى بر نوشته‏هاى آنان افزوده است.

الاصابة فى تمييز الصحابه‏

تأليف ابن حجر عسقلانى (م. 852 ه. ). در ميان كتابهاى مربوط به صحابه شناسى، الاصابه ، داراى اهميت بيشترى است و نسبت به كتب قبلى مفصل‏تر و جامعتر است و از مراجع عمده در احوال صحابه و حتى تابعين و نخستين محدثان به شمار مى‏آيد؛اين اثر نفيس شرح حال حدود 12 هزار صحابى، اعم از زن و مرد را در بردارد، كه در مقايسه با كتب قبلى بسيار قابل توجه است و تراجم صحابه بيشترى را در خود گنجانده است‏. الاصابه فى تمييز الصحابه ابن حجر، از مهمترين و ارزشمندترين تأليفات او است، كه ابن حجر براى تدوين آن، حدود چهل سال (809-847) وقت صرف كرده و رنج برده است. ابن حجر، اصابه، ج 6، ص 728

امتاع الاسماع‏

كتاب «امتاع الاسماع بما للرسول من الابناء و الاحوال و الحفدة و المتاع» نوشته تقى الدين احمد مقريزى (766-845) يكى از كتب مفصل در موضوع سيره نبوى است كه درباره موضوعات مختلف مربوط به شخص پيامبر و دوران رسالت آن حضرت به تفصيل سخن مى‏گويد مقريزى در ارائه گزارشها ابتدا اخبارى را كه داراى اسناد عالى هستند آورده، سپس اخبارى را كه به نظر او در درجه بعدى صحت قرار دارند نقل مى‏كند. گاه هم ترديد خود را درباره يك گزارش يا عبارت «اگر خبر درست باشد» يا «اگر روايت ثابت باشد» نشان داده است. در مورد راوى نيز مى‏گويد: «مؤلف فلان اثر يا راوى چنين مى‏گويد. » جهت اين دقت و تقيّد مقريزى را بايد آشنايى او به علوم حديث دانست.

تاريخ اسلام‏

كتاب «تاريخ الاسلام» تاليف ذهبى از بزرگان و متعصبين اهل سنت در زمينه تاريخ از افتخارات مكتب اسلامى بشمار مى‏آيد و از بزرگترين نوشته‏هاى ذهبى و گسترده‏ترين تاريخ عمومى تا زمان ذهبى است؛زيرا از زمان هجرت پيامبر (ص) تا سال 700 هجرى را در بر دارد. و محدوده مكانى مورد بحث او همه قلمروهاى اسلامى از اندلس تا دورترين نقطه شرق مى‏باشد، هم چنين حوادث مهم دوره زمانى و مكانى فوق را بيان كرده است. زندگينامه حدود چهل هزار نفر از افراد مشهور همه گروه‏ها در اين هفت قرن را ذكر كرده است.

دلائل النبوة و معرفة احوال صاحب الشريعة

كتاب دلائل النبوة و معرفة احوال صاحب الشريعة نوشته ابو بكر احمد بن حسين بيهقى (م 458)است.اين كتاب در واقع كتابى روايى است و مآخذ آن بيشتر منابع حديثى مانند صحاح سته است. در عين حال مؤلف از كتابهاى مغازى هم بهره گرفته است‏. دلايل از ديد بيهقى و ديگران به معنى خاص معجزه است به همين دليل وى در بخش نخست كتاب معجزات انبياى گذشته را آورده و آنگاه به معجزه جاودان پيامبر اسلام اشاره نموده است. ديگر مباحث اين كتاب از اين قرار است: مولد النبى، اخبار پيش از بعثت، تفصيل درباره شمايل رسول خدا، اخلاق و منش آن حضرت، معجزات پس از تولد، اخبار مبعث و... و به طور كلى مؤلف در هر قسمت از كتاب، بر آن است تا معجزات و خوارق عاداتى كه از آن حضرت صادر شده را فهرست كند.

کتب مهمّ دیگر از اهل سنّت(بدون شرح)

ابکار الافکار ، سیف الدین آمدی / تفسیر بیضاوی / الجامع الصحیح ، محمد بن ترمذی / المستدرک علی الصحیحین ، حاکم نیشابوری /  الامامة و السّیاسة ، ابن قتیبه دینوری / مفاتیح الغیب ، فخرادین رازی / میزان الاعتدال ، محمد بن احمد ذهبی/ الملل و النّحل ، عبدالکریم شهرستانی/ تفسیر المنار ، شیخ محمّد عبده / الموطاء ، مالک بن انس / کنزل العمال ، متّقی هندی

برخی از کتب کلامی (اعتقادی اهل سنّت)

غایةالمرام فی علم الکلام ، سیف الدین آمدی

مقالات الاسلامیین ، ابوالحسن اشعری (مؤسس مذهب اشعری)

اللمع ، ابوالحسن اشعری

شرح العقائد النسفیّه ، سعد الدین تفتازانی

شرح المقاصد ، سعد الدین تفتازانی

شرح المواقف ، میر سید شریف جرجانی

جامع الاصول ، ابن اثیر جزری

الارشاد فی اصول الدین ، امام الحرمین جوینی

المنقذ من التقلید ، سدید الدین حمّصی رازی

 

کتب مشهور شیعه

الكافي

این کتاب مهمترین کتاب حدیثی شیعه می باشد که توسّط شخ المشايخ، محمد بن يعقوب بن اسحق كليني (ره) تدوین گردیده است. شيخ کلینی با سفر به شهرها و روستاهاي سرزمينهاي اسلامي و اخذ روایت از خود حاملان روایات و در ارتباط با نوّاب خاصّ امام زمان(عج) این مجموعه اي ارزشمند و گرانبها را تهيه نموده است. لذا كتاب كافي از قديمي ترين و معتبرترين كتابهاي رواي شيعه مي باشد كه در عصر غيبت صغري نگاشته شده و جزء كتب مرجع شيعه مي باشد. اين كتاب پيوسته مورد توجه و عنايت خاص علماء و فقهاي شيعه قرار داشته و بزرگان شيعه در منابع مهم روايي و تأليفات ارزشمند خود به آن استناد نموده اند ؛ لکن همان گونه که پیشتر نیز گفته شد علمای شیعه همواره با حفظ حرمت دیگر علما هیچگاه تن به تقلید کورکورانه نداده و هیچ وقت ابزار ارزیابی مورد به مورد را بر زمین نگذشته اند.
از ويژگيهاي مهم اين كتاب ، هم عصر بودن مؤلف آن با سفراي امام زمان (عج) و دسترسي داشتن وي به آنهاست، خصوصاً كه سفراي آن حضرت و شیخ كليني همگی ساکن شهر بغداد بوده اند. سال وقات شیخ کلینی مصادف با سال وفات آخرين سفير و نائب خاصّ امام زمان(عج) ، یعنی علي بن محمد سمري بوده است. در اين كتاب روايات به ترتيب اعتبار آورده شده اند به این صورت که روايات اول هر باب از جهت سند و اعتبار از درجه ی بالاتري برخوردار هستند. اين كتاب از حیث موضوعی شامل تمام علوم و معارف اسلامي است كه از اهل بيت (ع) روايت شده و به دست مؤلف آن رسيده است و شامل اكثر مباحث عقيدتي و فكري است. اين كتاب شامل 16 هزار روايت می باشد. مرحوم كليني در سال 329 ه.ق در بغداد وفات نموده است.

مَن لايحُضرُه الفقيه:
مولف اين كتاب محمد بن علي بن حسين بن بابويه قمي، مشهور به شيخ صدوق مي باشد. او در سال 305 ه.ق در خاندان علم و تقوي و به دعای امام زمان (عج) در شهر قم به دنيا آمد. موضوع اين كتاب، مجموعه ی روايات اهل بيت (ع) دربارة مسائل فقهي و احكام شرعي مي باشد. شيخ در اين كتاب روايات فقهي را كه از ديدگاه خودش صحيح و معتبر بوده ، جمع آوري نموده است. اين كتاب يكي از ارزشمند ترين منابع روايي شيعه به شمار مي آيد و يكي از كتب اربعه شيعه مي باشد که هر مجتهدي در اجتهاد و استناط احكام شرعي نیازمند به آن است. شيخ در این کتاب مي فرمايد: من در اين كتاب بنا ندارم تا هر چه روايت شده را نقل نمايم، بلكه فقط آن روايتهايي را نقل می كنم كه آنها را صحيح و معتبر می دانم و به آن فتوا می دهم و عقيده دارم كه ميان من و خدا حجّت است. البته باز متذکر می شویم که علمای شیعه با این که تشخیص بزرگان را احترام می نهند ولی مثل اهل سنّت تقلید بی قید و شرط را نمی پذیرند.
شيخ صدوق در اين كتاب فقط نام راوي اولي را كه روايت را از امام (ع) روايت كرده است را آورده و در آخر كتاب يعني در بخش «مشيخه» سند خود به آن را روي نقل ميكند تا روايات از حالت ارسال خارج شده و اصطلاحاً مسند شوند و استفاده از آن براي مراجعه كنندگان آسان تر گردد.
اين كتاب شامل مباحث فراوان فقهي است مانند: 1- آبها و طهارت و نجاسات. 2- واجبات نماز و مقدمات آن مانند وضوء و غسل و تيمم. 3- احكام اموات. 4- احكام نماز. 5- احكام قضاوت. 6- مكاسب. 7- احكام ازدواج. 8- احكام ارث و ... . شيخ صدوق در اين كتاب حدود شش هزار روايت را نقل كرده است. 

شيخ صدق در سال 381 ه.ق ديده از جهان فرو بست.

 

تهذيب الاحكام:
مولف اين كتاب ابوجعفر محمد بن حسن طوسي، معروف به «شيخ الطائفه» مي باشد كه در سال 385ه.ق در خراسان متولد گرديد. اين كتاب شامل مجموعه روايات فقهي و احكام شرعي است كه از هل بيت عصمت و طهارت(ع) روايت شده است . شيخ طوسي اين كتاب را در شرح و توصيف كتاب «المقنعه» ی شيخ مفيد، استاد بزرگ خود نگاشته است. اين كتاب شامل تمام رويات فروع و احكام شرعي است و براي فقيه و مجتهدي كه بخواهد اجتهاد نمايد، اكثر روايات مورد نياز را فراهم آورده است . اين كتاب شامل مباحث سودمند ديگری نیز می باشد. اين كتاب نيز يكي ديگر از كتب اربعه شيعه است كه به عنوان مرجع از آن استفاده می شود.
شيخ در مقدمه كتاب انگيزه خود را از نگارش اين كتاب اينگونه بيان مي فرمايد:
يكي از دوستانم كه مراعات حق ايشان بر من واجب است، از من درخواست نمود تا احاديث اصحاب را جمع آوري نموده و موارد اختلاف، تباين ، منافات و تضاد ميان آن روايات را بررسي نمايم، زيرا خبري نيست مگر آنكه روايتي برخلاف آن وارد شده است و كار اختلاف روايات به آنجا كشيده كه مخالفان به ما طعنه مي زنند و مي خواهند مذهب ما را باطل نمايند در اينجا بود كه تصميم گرفتم درخواست آن دوست عزيز را اجابت كرده و اين كتاب را به نگارش در آوردم و اخبار و روايات متعارض را جمع آوري نموده و راه جمع ميان آنها را بيان كنم و احاديث صحيح و معتبر را از روايات غير معتبر جدا سازم.
شيخ در اين كتاب به مباحث اصول عقايد اشاره اي ندارد و فقط به بيان فروع و احكام مي پردازد.شيخ از سال 410 ه.ق در سن 25 سالگي شروع به نگارش اين كتاب كرده و اين كتاب را قبل از كتاب استبصار تأليف نموده است. اين كتاب شامل 393 باب و 13590 حديث مي باشد.
شيخ طوسي در شب دوشنبه 22 محرم سال 460 ه.ق به رحمت ايزدي پيوست و در نجف اشرف به خاك سپرده شد.

الاستبصار فيما اختلف من الاخبار
مولف اين كتاب نیز ابوجعفر بن حسن طوسي، معروف به شيخ الطائفه مي باشد ؛ و موضوع آن راجع به روايات اختلافي است كه از اهل بيت (ع) روايت شده اند. شيخ در اين كتاب كليه ی رواياتي را كه در مباحث گوناگون فقهي وارد شده و روايتي نيز بر خلاف آن آمده را جمع كرده است. اين كتاب چهارمين كتاب از كتب اربعه شيعه بوده و از معتبرترين مجموعه هاي روايي شيعه مي باشد و هر فقيه و مجتهدي به هنگام استنباط احكام شرعي بايد به روايات اين كتاب توجه داشته باشد.
شيخ در مقدمة كتاب مي فرمايد: گروهي از علماي و اصحاب ، كتاب ما را به عنوان «تهذيب الاحكام» و رواياتي را كه در آن جمع نموده بودم ديدند و ملاحظه نمودند كه شامل اخبار متعلق به حلال و حرام است و مشتمل بر اكثر روايات فقه و ابواب احكام است و روايتي از اصحاب و كتابها و اصول آنها نيست ، پس از من درخواست نمودند تا كتاب ديگري به نگارش در آورده و در آن احاديث و روايات مخالف را جمع آوري كرده و به بررسي و جمع ميان آنها و يا تعيين روايات معتبر بپردازم.
اين كتاب شامل همة ابواب فقه نيست و فقط به ابوابي اشاره دارد كه در آن روايات مخالفي وارد شده باشد. ولي ترتيب ابواب به ترتيب ابواب كتابهاي فقهي است يعني از كتاب طهارت شروع شده و به كتاب دّيات پايان مي پذيرد. اين كتاب داراي سه بخش است، بخش اول و دوم در عبادت و بخش سوم در بقيه ابواب، مانند عقود و ايقاعات و احكام تا حدود و ديات مي باشد. اين كتاب شامل 5511 روايت مي باشد.

 الاحتجاج  
نويسنده ی كتاب ابو منصور، احمد بن علي بن ابيطالب طبرسي، از علماي قرن ششم هجري مي باشد و موضوع كتاب بحث ها و استدلالهاي معصومين عليهم السلام و بزرگان دين با مخالفان در موضوعات مختلف است.

در طول تاريخ اسلام بسياري از بزرگان با انگيزه اثبات حق و رّد باطل دست به قلم برده و كتبي با عنوان و موضوع احتجاج نوشته اند به طوري كه نزديك به 20 عنوان كتاب با نام احتجاج تأليف گشته است. اولين كتابي كه در همين باره و با نام الاحتجاج نوشته شد از صحابي گرانقدر امام موسي كاظم(ع) «محمد بن ابي عمير» بود. او در زمان اختناق عباسيان سعي فراوان در حفظ ميراث اهل بيت پيامبر (ص) داشت كه در اين زمينه 94 عنوان كتاب تأليف نموده است. مرحوم طبرسي در مقدمه كتاب مي گويد: آنچه باعث شد كه من چنين كتابي را تأليف كنم اين بود كه عده اي از شيعيان دست از استدلال و بحث با مخالفان برداشته اند و مي گويند: پيامبر (ص) و ائمه عليهم السلام هيچ وقت جدال نكرده اند و به شيعه نيز چنين اجازه اي نداده اند. لذا تصميم گرفتم در يك كتاب ، بحثهاي بزرگان را با مخالفان در اصول و فروع جمع آوري نمايم تا در دسترس شيعيان باشد. اين كتاب از جمله كتب معتبري است كه علما به آن اعتماد دارند و روايات آن را نقل می كنند. شروع كتاب با آيات و اخباري است كه ترغيب به بحث و استدلال با مخالفين مي كند و اجر و ثواب حمايت كنندگان از دين خدا را بيان مي كند. سپس احتجاجات پيامبر(ص) و ائمه عليهم السلام را به ترتيب ذكر و در بين آنها گاهي استدلال ها و بحثهاي اصحاب و اهل بيت پيامبر (ص) را نيز آورده است. در پايان نيز توقيعات امام عصر (عج) در پاسخ به سؤالات و مشكلات شيعيان ذكر شده است .

وسائل الشيعه
نويسنده ی اين كتاب ، محدث بزرگ و فقيه دانشمند، محمد بن حسن بن علي بن محمد بن حسين معروف به شيخ حّر عاملي مي باشد. وی در شب جمعه 8 رجب سال 1033 ه.ق در روستاي مشغره در منطقه جبل عامل لبنان ديده به جهان گشود و در 21 رمضان سال 1104 ه.ق ديده از جهان فروبست. در این كتاب تمام روايات اهل بيت(ع) كه دربارة احكام شرعي است جمع آوری شده است.وي در اين كتاب علاوه بر كتب اربعه به بيش از 180 عنوان كتاب روائي معتبر شيعه استناد نموده و مجموعه اي گرانبها و ارزشمند از روايات فقهي را جمع آوري نموده است. اين كتاب از بهترين جوامع روائي شيعه به شمار مي آيد كه با توجه به روايات پيامبر (ص) و ائمه معصومين (ع) نگاشته شده است.
اين كتاب شريف شامل حدود 36 هزار روايت دربارة احكام شرعي و آداب است. اين كتاب از زمان نگارش پيوسته مورد توجه علماء و فقهاي شيعه قرار گرفته و در اين زمان از اركان اصلي استنباط احكام شرعي و اجتهاد در حوزه هاي علميه شيعه به شمار مي آيد و در تمام درسهاي خارج فقه روايات آن نقل شده و به آن استناد مي شود ؛ امّا همانگونه که قبلاً نیز اشاره شد علمای شیعه هر حدیثی را که قصد استنباط از آن را داشته باشند طبق قواعد علم رجال و درایه ارزیابی می کنند و به صرف اینکه کسی قبلاً آنها را ارزیابی نموده اکتفا نمی کنند. 

الاختصاص
نويسنده ی اين كتاب محمدبن نعمان، ملقب به شيخ مفيد مي باشد. وي درسال 336 ه. ق در حوالي بغداد به دنيا آمد. كتاب الاختصاص مجموعه رواياتي از اهل بيت عصمت و طهارت است درباره ی تاريخ اسلام ، معرفي چهره هاي برجسته تاریخ اسلام ، ارزش علم و دانش و مقام دانشمندان. اين كتاب براي دستيابي به بسياري از روايات ناياب كه داراي مفاهيمي عالي و شگرف مي باشد، كتابي بس ارزشمند و قابل توجه است. كتابهاي شيخ مفيد پيوسته مورد توجه علماء و فقهاي شيعه قرار داشته و در بسياري از منابع روايي بزرگ شيعه مانند بحارالانوار مورد استفاده قرار گرفته است. اين كتاب نيز از برجسته ترين كتابهاي شيخ مفید به شمار مي آيد و مورد توجه خاّص علماء و فقهاي شيعه قرار دارد. شيخ در آغاز كتاب مي فرمايد: من اين كتاب را با زحمات فراوان و مطالعات عميق در علوم مختلف روايي و چشمه هاي گواراي احاديث اهل بيت (ع) نگاشتم تا شخصيتهاي برجسته اسلام را معرفي و فضايل آنها را آشكار سازم.

الارشاد في معرفهّ حجج الله علي العباد:
نويسنده اين كتاب نیز محمد بن محمد بن نعمان، ملّقب به شيخ مفيد مي باشد. موضوع اين كتاب تاريخ زندگاني ائمه عليهم السلام است كه شيخ با توجه به رواياتي كه در اختيار داشته آن را سامان داده است. اين كتاب از معتبرترين منابع روايي شيعه دربارة زندگاني ائمه عليهم السلام به شمار مي آيد و بسياري از منابع مهم شيعه كه به زندگاني ائمه پرداخته اند اين كتاب را مستند خود قرار داده اند. اين كتاب از مصادربحاالانوار نيز مي باشد.
شيوه ی نگارش اين كتاب همانند يك كتاب تاريخي است و به بيان حوادث تاريخي پرداخته است ولی افزون بر آن ، اين كتاب، يك كتاب عقيدتي نيز به شمار مي آيد زيرا در آن به بسياري از عقايد شيعه اشاره شده است. ضمناً شيخ در اين كتاب مانند كتب روايي ، مطالب را با ذكر سند آورده و اين كار ارزش و اعتبار آن را بالا برده است. نكته ی ديگر اينكه نيمي از كتاب ، اختصاص به زندگاني اميرالمؤمنين(ع) دارد و اين حاكي از اهميتي است كه شيخ مفيد براي آن حضرت قائل بوده است. شيخ اين كتاب را در سال 411ه.ق نگاشته است يعني دو سال قبل از وفات و در اوج پختگی و شهرت علمي ايشان، كه اين نيز بر ارزش كتاب افزوده است. در عظمت و بزرگی شیخ مفید همین بس که او را زعیم شیعه در عصر خود می نامیدند.

مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل
نويسنده اين كتاب ميرزا حسين نوري، محدثي بزرگ و چهره اي سرشناس در ميان علماي شيعه مي باشد. او در 18 شوال سال 1254 ه.ق در روستاي يالو از توابع نور در استان مازندران چشم به جهان گشود. موضوع اين كتاب درباره ی مسائل و احكام شرعي است. وي احاديث و روايات ائمه اطهار(ع) را در اين باره جمع آوري نموده است. اين كتاب در استدراك «وسائل الشيعه» شيخ حّر عاملي نگاشته شده است تا کاستی های آن را جبران نماید. محدث نوري با جمع آوري بيش از 23 هزار روايت كه در وسائل الشيعه نيامده، خدمتي بزرگ براي حفظ آثار و روايات اهل بيت (ع) انجام داده است.
اين كتاب از مجموعه هاي روايي معتبر شيعه به شمار مي آيد كه در قرون اخير نگاشته شده است. براي اجتهاد و استنباط احكام شرعي بعد از مراجعه به كتاب وسائل الشيعه براي جستجوي كاملتر در ميان روايات به اين كتاب نيز مراجعه مي شود تا يقين به فحص و جستجوي برای مجتهد حاصل گردد. شيوة نگارش مستدرك همانند شيوة نگارش وسائل الشيعه است . وي بابهاي كتاب را مانند ترتيب بابهاي وسائل الشيعه نامگذاري كرده تا مراجعه كننده به راحتي بتواند روايات مورد نظر را پيدا كند. در اين كتاب ، برخي از روايات ضعيف وسائل الشیعه با سند دیگری که صحيح بوده آمده است.
محدث نوري در حدود سال 1295 ه.ق در شهر سامرا در خدمت ميرزاي شيرازي نگارش اين كتاب را شروع نموده و در سال 1313 ه.ق بخش اصلي آن را به اتمام رسانده است. مرحوم محدث نوري در شب چهارشنبه 27 جمادي الثاني سال 1320 ه.ق جان به جان آفرين تسليم نمود.

بحار الأنوار
نويسنده ی اين كتاب محمد باقربن محمد تقي بن مقصود علي مجلسي معروف به علامه مجلسي و مجلسي ثاني مي باشد. وي در سال 1037 ه.ق در شهر اصفهان ديده به جهان گشود. اين كتاب دائره المعارف بزرگ حديث، شامل كليه ی مباحث اسلامي از تفسير قرآن و تاريخ و فقه و كلام و .... مي باشد. اين كتاب از عمده ترين و گسترده ترين جوامع حديثي شيعه است كه روايات كتب حديث را با نظم نسبتاً كاملي جمع نموده است. در مجموع كتاب بحارالانوار كتابخانه اي جامع از كتب و تأليفات معتبر شيعه مي باشد كه مطالب آن با نظم منطقي در كنارهم چيده شده است. مرحوم علاّمه پس از آموختن كتب روايي شيعه كه مشهور بودند به دنبال كتب و مراجع مهجور رفت. اين كتب به خاطر بي اعتنائي به آنها و توجه زياد بزرگان به كتب مشهور از قبيل كتب اربعه و ... مهجور مانده بودند و سالها كسي سراغ آنها را نمي گرفت. علامة مجلسي پس از مطالعه ی اين منابع مهم و پي بردن به ارزش آنها نهايت سعي خويش را براي نسخه برداري و تكثير اين كتب نمود، به همين جهت است كه هم اكنون نسخه هاي خطي فراواني از كتب مختلف اسلامي از قرن 11 و 12 ه. ق به جاي مانده است.
مرحوم علامه در مقدمه ی بحارالانوار مي نويسد: من در آغاز جواني بر دانش آموزي در انواع علوم حريص بودم و مدتي از عمر خود را در استفاده از اين علوم سپري كردم ولي پس از انديشه در ثمرات اين علوم و تأمل در علم سودمند براي آخرت دريافتم كه زلال علم تنها از سرچشمه وحي و روايات اهل بيت (ع) به دست مي آيد و بدينگونه شد كه تصميم به تأليف اين كتاب گرفتم.

قصد علّامه ی مجلسی در این کتاب ، عمدتاً گردآوری احادیث بوده تا در گذر زمان نابود نشوند ؛ لذا آن بزرگوار فرصت آن را نداشته که همه ی روایات را ارزش یابی سندی نیز بنماید. لذا استفاده کننده از این کتاب باید خود با قواعد ارزیابی روایات به خوبی آشنا باشد.
ابتداي نوشتن بحار در سال 1070 ه.ق بوده است و تا سال 1103 ه.ق ادامه داشته است. علامه پس از 73 سال در شب 27 رمضان سال 1110 ه.ق در شهر اصفهان دارفاني را وداع گفت.

أمالي المفيد

نوشته شيخ مفيد، ابو عبد الله، محمد بن محمد بن نعمان عكبرى، بغدادى( 336- 413 هجرى).

موضوع‏: روايات اخلاقى، اعتقادى و تاريخ اسلام.

أمالي الصدوق‏

 اين كتاب املاى شيخ صدوق، ابو جعفر، محمد بن على بن حسين بن موسى بن بابويه قمى است. كتاب امالى از جلسه‏هاى متعددى كه شيخ صدوق هفته‏اى دو روز در روزهاى سه شنبه و جمعه از 18 رجب سال 367 هجرى تا روز 11 شعبان سال 368 هجرى در مشهد مقدس املاء فرموده و شاگردان ايشان نوشته‏اند تشكيل شده است.

تحف العقول‏

نوشته ابو محمد، حسن بن على بن حسين بن شعبه حرانى از علما و فقهاى بزرگ شيعه در قرن چهارم هجرى. اين كتاب مجموعه‏اى ارزشمند از سخنان و نصايح حضرت رسول خدا صلى اللّه عليه و آله و سلم و اهل بيت آن حضرت عليهم السلام مى‏باشد.

ارزش كتاب‏: تحف العقول از زمان نگارش تا كنون در طول هزار سال پيوسته مورد توجه علما و فقهاى شيعه واقع شده است و در مجموعه‏هاى بزرگ روايى خود از آن روايت نقل كرده و بر آن استناد نموده‏اند.

التوحيد (توحید صدوق)

كتاب حاضر از شيخ صدوق، ابو جعفر، محمد بن على بن حسين بن بابويه قمى( 305- 381 هجرى)، از چهره‏هاى برجسته فقها و روات شيعه در قرن چهارم هجرى است. اين كتاب مشهور به« توحيد صدوق» يا« توحيد ابن بابويه» است. موضوع كتاب روايات حضرت رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم و ائمه معصومين عليهم السلام، پيرامون توحيد و شناخت ذات و صفات و اسماء و افعال خداوند متعال و ديگر مباحث مهم كلامى است.اين كتاب در شناخت خداوند متعال و معرفى ديدگاه شيعه درباره مباحث توحيد، كتابى ارزشمند است. كتاب توحيد، مانند ديگر كتاب‏هاى شيخ صدوق، پيوسته مورد توجه علما و فقهاى شيعه قرار داشته و از معتبرترين اصول روايى شيعه به شمار مى‏آيد. روايات آن نيز در بسيارى از مجموعه‏هاى روايى شيعه مانند بحار الانوار آمده و به آنها استناد شده است.

ثواب الأعمال و عقاب الأعمال‏

 نوشته شيخ صدوق، ابو جعفر محمد بن على بن حسين بن بابويه قمى( 305- 381 هجرى). صدوق در كتاب ثواب الأعمال روايات فراوانى را در بيان اعمال پسنديده و ناپسند و پاداش اعمال نيك و مجازات اعمال بد انسان آورده است. همچنين وى در اين كتاب رواياتى از ائمه معصومين عليهم السلام درباره اعمال خيرى كه خداوند بر آن وعده پاداش داده و اعمال شرّى كه خداوند بر آنها وعده عذاب و عقاب داده آورده است. كتاب ثواب الأعمال نیز مانند ديگر كتاب‏هاى شيخ صدوق پيوسته مورد توجه علما و فقهاى شيعه قرار داشته و از معتبرترين اصول روايى شيعه به شمار مى‏آيد. روايات اين كتاب نيز در بسيارى از مجموعه‏هاى روايى بزرگ شيعه مانند: كتب اربعه، بحار الانوار و وسايل الشيعه نقل شده و به آنها استناد شده است. كتاب ثواب الاعمال و عقاب الاعمال دائرة المعارف بزرگى از معارف اسلامى و احكام حلال و حرام مى‏باشد و هيچ فقيه دانشمند و يا اديب نام‏آورى از آن بى‏نياز نيست. اين كتاب داراى مطالب مفيد و مباحث ارزشمندى است و از جمله روايات نفيس اهل بيت رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم به شمار مى‏آيد.

الخصال‏

 نوشته شيخ صدوق، ابو جعفر، محمد بن على بن حسين بن بابويه قمى( 305- 381 هجرى)، می باشد. شيخ صدوق در اين كتاب روايات فراوانى درباره مسائل اخلاقى و عقيدتى و ديگر موضوعات مورد نياز جامعه بشرى جمع آورى كرده است. اين كتاب در نوع و سبك خود بى نظير است و اولين كتابى است كه به اين سبك به نگارش در آمده است. مؤلف به شكلى زيبا و با توجه به اعداد يك تا هزار، روايات را دسته‏بندى نموده است.

علل الشرائع‏

نويسنده این كتاب نیز  شيخ صدوق، ابو جعفر، محمد بن على بن حسين بن بابويه قمى است( 305- 381 هجرى) است. علل الشرايع مجموعه رواياتى از حضرت رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم و ائمه معصومين عليهم السلام درباره علت برخى از احكام شرعى و عقيدتى است. شيخ صدوق در اين كتاب به علت نام گذارى و علت برخى از كارهاى پيامبران و يا پيامبر اسلام و ائمه معصومين نيز اشاره دارد.

عيون أخبار الرضا عليه السلام‏

نوشته شيخ صدوق، ابو جعفر محمد بن على بن حسين بن بابويه قمى( 305- 381 هجرى). شيخ صدوق در اين كتاب روايت‏هاى پيرامون امام رضا عليه السلام و مجموعه رواياتى كه از آن حضرت روايت شده را جمع‏آورى كرده است.

كتاب الغيبة

از ابو عبد الله، محمد بن ابراهيم بن جعفر كاتب نعمانى، مشهور به ابن زينب، از راويان بزرگ شيعه در اوايل قرن چهارم هجرى. موضوع كتاب، روايات غيبت امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشريف است كه از ائمه معصومين عليهم السلام وارد شده‏اند. همچنين خصوصيات آن حضرت و عصر ظهور و ويژگيهاى آن دوران هم بيان شده است.

الفصول العشرة في الغيبة

 نوشته شيخ مفيد، ابو عبد الله محمد بن محمد بن نعمان عكبرى بغدادى( 336- 413 هجرى). موضوع اصلى كتاب جواب به مهم‏ترين شبهه‏هايى است كه درباره ی وجود مبارك امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشريف در دوران شيخ مفيد مطرح بوده است. شيخ مفيد در اين كتاب با بيانى زيبا و استدلالى محكم و استوار به پاسخ گويى شبهات مخالفين مى‏پردازد.

الفصول المختارة

 از شيخ مفيد، ابو عبد الله محمد بن محمد بن نعمان عكبرى بغدادى( 336- 413 هجرى). اين كتاب را سيد مرتضى علم الهدى از كتاب« المجالس» و« العيون و المحاسن» و از املاى شيخ مفيد بر ايشان و ديگر تأليفات شيخ مفيد گلچين كرده و با نام الفصول المختارة تدوين نموده است. متن كتاب مجموعه مباحثات شيخ مفيد با ديگر علماى اهل تسنن درباره ی مباحث اعتقادى و كلامى است كه به شكل زيبايى تدوين شده است. شيخ مفيد در اين كتاب بسيارى از عقايد شيعه را با بيانى استدلالى و با استناد به عقل و قرآن و روايات اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام ثابت كرده و بسيارى از شبهات و اشكالات اهل تسنن بر شيعه را جواب داده است. اين كتاب از معتبرترين كتب استدلالى و از مجموعه كتاب‏هاى فقهاى شيعه مى‏باشد كه در بسيارى از منابع شيعه از آن نقل شده و بزرگان به آن استناد كرده‏اند و در بسيارى از اجازات علماى بزرگ نام اين كتاب در رديف كتاب‏هايى است كه به يكديگر اجازه ی روايت آن را مى‏داده‏اند. این كتاب در اثبات عقايد شيعه كتابى بس ارزشمند است و با توجه به استدلال‏هاى عقلى و استناد به قرآن و روايات اهل بيت رسول خدا صلوات الله عليهم نگاشته شده و شور و نشاط شيعه را در بحث‏هاى جدلى، كلامى و فقهى از صدر اسلام تا زمان شيخ مفيد به خوبى به تصوير كشيده است. همچنين به پيدايش و تاريخ شيعه و ديدگاه فرقه‏هاى شيعى و بحث‏هايى كه در رابطه با آنها مطرح مى‏شده نيز اشاره دارد. اين كتاب در بيان عقايد شيعه و فرق ميان آن با ديگر فرقه‏هاى كلامى اثرى ارزشمند است. مؤلف در تاليف خود در صدد ارائه يك نظام فكرى منسجم است كه داراى حدود و ويژگى‏هاى شفافى براى شيعه باشد كه برجسته‏ترين مشخصه آن مسأله امامت است و اينكه معيار انتساب هر فرد يا گروه به مذهب شيعه، اعتقاد به اصل محورى امامت مى‏باشد.

كمال الدين و تمام النعمة

 اثر شيخ صدوق، ابو جعفر محمد بن على بن حسين بن بابويه قمى( 305- 381 هجرى).

موضوع:‏ غيبت امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشريف و ظهور آن حضرت.

 شيخ صدوق در اين كتاب مثال‏هاى فراوانى از غيبت پيامبران الهى آورده و به بررسى كامل مسئله امامت حضرت مهدى عجل الله تعالى فرجه و تولد ايشان و روايات پيامبر و ائمه عليهم السلام درباره ظهور آن حضرت و كسانى كه به خدمت آن حضرت رسيده‏اند و شرائط دوران ظهور ايشان پرداخته است. كتاب كمال الدين از قديمى‏ترين و معتبرترين منابع روايى شيعه درباره امام زمان عجل الله تعالى فرجه مى‏باشد. شيخ صدوق در اين كتاب بسيارى از مباحث اعتقادى شيعه را درباره آن حضرت بيان فرموده است.

الصحيفة السجادية

 اين كتاب شريف، مجموعه دعاهايى است كه امام زين العابدين عليه السلام انشا فرموده‏اند و امام محمد باقر عليه السلام فرزند بزرگوارشان آن‏ها را نوشته‏اند و امام جعفر صادق عليه السلام نيز در مجلس حاضر بوده و آنها را مى‏شنيده است. كتاب صحيفه سجاديه در ميان علماى شيعه به انجيل اهل بيت و زبور آل محمد صلى اللّه عليه و آله و سلم ملقب گرديده است و همانطور كه انجيل عيسى عليه السلام و زبور داود عليه السلام دو كتاب آسمانى حاوى علوم و حكم بوده‏اند، صحيفه هم علوم و حكمى را در بر دارد كه جهانيان را به سعادت و نيكبختى مى‏رساند. در بسيارى از اجازات علماى اماميه نيز اين كتاب را به اخت القرآن يعنى خواهر قرآن وصف نموده‏اند( در برابر نهج البلاغه كه آن را« اخ القرآن» يعنى برادر قرآن گفته‏اند).

سند صحيفه سجاديه‏: صحيفه سجاديه را علاوه بر امام محمد باقر عليه السلام، زيد بن على عليه السلام- برادر آن حضرت- نيز، نوشته است. اين نسخه بعد از شهادت زيد، به وسيله فرزندشان يحيى بن زيد و توسط متوكل بن هارون در اختيار محمد و ابراهيم، پسر عموهاى يحيى بن زيد قرار گرفته است. متوكل بن هارون مى‏گويد: من نسخه زيد بن على عليه السلام را با نسخه امام محمد باقر عليه السلام كه نزد امام صادق عليه السلام بود، مقايسه كردم و حتى يك حرف با هم فرق نداشتند. امام جعفر صادق عليه السلام صحيفه سجاديه را بر برخى از ياران خود مانند متوكل بن هارون نيز املا كرده‏اند و نسبت كتاب صحيفه سجاديه به امام زين العابدين عليه السلام در ميان علما و فقهاى شيعه متواتر است.

نهج البلاغة

 گردآورنده اين كتاب ارزشمند سيد رضى، ابو الحسن، محمد بن حسين موسوى است( 359- 406 هجرى) می باشد. اين كتاب شريف شامل سخنان و كلمات و نامه‏هاى گهر بار امير المؤمنين و امير بيان، على بن ابى طالب عليه السلام است كه در موقعيتهاى گوناگون بيان فرموده يا براى افراد مختلف نوشته است.

 در ارزش كتاب شريف نهج البلاغه هم همين بس كه آن را« أخ القرآن» و برادر كتاب خداوند دانسته‏اند. اگر قرآن در چندين مورد به مبارزه فرا خوانده كه اگر مى‏توانيد براى آن مثل و مانندى بياوريد حقا نهج البلاغه هم با تمام وجود خود چنين دعوتى به مبارزه و همتا آورى نموده است. نهج البلاغه كتابى است كه بزرگترين فصحا و بليغ‏ترين گويندگان در طول تاريخ افتخار خويش را در محضر نهج البلاغه بودن دانسته‏اند. اما نهج البلاغه كتابى نيست كه تنها از حيث لفظ اوج قله‏هاى فصاحت را فتح كرده باشد، بلكه محتوا و مضمون اين كتاب شريف نيز تالى و دنباله‏رو قرآن است.

غُرر الحِكم و دُرر الكَلِم‏

 نوشته عبد الواحد بن محمد تميمى آمُدى، از بزرگان قرن ششم هجرى.

موضوع‏: كلمات و مواعظ امير مؤمنان على عليه السلام.

اين كتاب از ارزش و اعتبار خاصى برخوردار است. شخصيت‏هايى مانند ابن شهر آشوب كه شاگرد مؤلف بوده اجازه روايت آن را از ايشان گرفته، و علامه مجلسى نيز اين كتاب را جزء مصادر بحار الأنوار قرار داده است.

‏کتب ارزشمند دیگری از شیعه

الغدیر ، علامه امینی / الذخیرة فی علم علم الاکلام ، سیّد مرتضی علم الهدی / رسائل الشریف المرتضی ، سیّد مرتضی علم الهدی / الشافی فی الامامة ، سیّد مرتضی علم الهدی / المراجعات ، سید عبدالحسین شرف الدین عاملی / الفصول المهمّة فی تألیف الامّة ، سید عبدالحسین شرف الدین عاملی / النکت الاعتقادیّه ، شیخ مفید/ اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات ، شیخ مفید / گوهر مراد ، عبدالرّزاق لاهیجی / سرمایه ی ایمان ، عبدالرّزاق لاهیجی / فرق الشیعه ، حسن بن موسی نوبختی / نفحات الازهار ، سید علی میلانی